1873–1943 · Ресей, Америка Құрама Штаттары · Романтизм
Сергей Васильевич Рахманинов (1873—1943 жж.) — фортепианолық концерттер, прелюдиялар мен этюд-суреттер жазған орыс композиторы, пианисі әрі дирижёры; бұл шығармалар әлемдік репертуардың бөлігіне айналды. Орындаушылар оны ең алдымен жарқын, әуенді фортепиано пьесаларының авторы ретінде біледі — оның кейбір прелюдияларынан музыкасымен танысуды бастаған ыңғайлы.
Сергей Васильевич Рахманинов 1873 жылы 1 сәуірде (ескі стиль бойынша 20 наурызда) Новгород губерниясының Старорусский уезіндегі Семёново усадьбасында дворян отбасында дүниеге келді. Әкесі Василий Аркадьевич Тамбов губерниясының дворяндарынан шыққан, ал отбасылық аңыз бойынша Рахманиновтар әулеті молдован билеушісінің немересінен тарайды; анасы, туғандағы тегі Бутакова болған Любовь Петровна, генералдың қызы еді. Композитордың әкесі жағынан атасы да музыкант болған: ол фортепианода пианист Джон Филдтен сабақ алған және өзінен кейін романстар мен фортепианолық пьесалар қалдырған.
Рахманиновтың музыкаға қызығушылығы өте ерте байқалды: алғашқы фортепиано сабақтарын оған анасы берді, кейін үйге Анна Орнатская есімді оқытушы шақырылды. Оның көмегімен 1882 жылдың күзінде бала Санкт-Петербург консерваториясының кіші бөліміне қабылданды. Петербургте оқу нашар жүрді — Рахманинов сабақты жиі босатты, — ал сол уақытта отбасы әкесінің ақшалай қиындықтарына байланысты атақонысынан айырылып, шағын пәтерге көшті. Туыстарының кеңесімен баланы қатаң ұстазға, Мәскеуге ауыстыруға шешім қабылданды.
1885 жылдың күзінде он екі жасар Рахманинов Мәскеуге, консерватория профессоры Николай Зверевтің қатаң тәртібімен танымал пансионына қоныстанды: оқушылар ерте тұрып, күніне бірнеше сағат аспапта жаттығатын, операға міндетті түрде баратын және бірнеше роялде ансамбльмен ойнайтын. Пансионда әртүрлі жылдары онымен бірге болашақ басқа да музыканттар тұрған, солардың арасында Рахманинов достасқан Александр Скрябин де болды. Сол жерде, он үш жасында, оны Пётр Ильич Чайковскиймен таныстырды.
Төрт жылдан соң оқушы мен ұстаз арасында алшақтық туды: Зверев композициямен айналысуды пианист талантын босқа жіберу деп есептеп, Рахманиновқа музыкамен жұмыс істеуге бөлек бөлме беруден бас тартты. Рахманинов пансионнан кетіп, Мәскеудегі туыстары Сатиндерде тұрды — кейінірек осы отбасында ол болашақ жарын кездестірді. Консерваторияның аға бөлімінде немере ағасы Александр Зилотидің класында оқуын жалғастыра отырып, ол сонымен қатар Сергей Танеев пен Антон Аренскийдің жетекшілігімен композициямен айналыса бастады.
Он тоғыз жасында Рахманинов консерваторияны пианист және композитор ретінде үлкен алтын медальмен бітірді. Дипломдық жұмысы Пушкиннің «Сығандар» поэмасы бойынша жазылған бір актілі «Алеко» операсы болды — Чайковский оны жоғары бағалап, Үлкен театрда қойылуына қол жеткізді. Осы кезге дейін жас композитор Бірінші фортепиано концертін және бірнеше пьеса, соның ішінде кейінірек оның ең танымал шығармаларының біріне айналған до-диез минор Прелюдиясын жазып та үлгерген еді. Зверев оған естелікке алтын сағат сыйлап, көп жылдық алауыздыққа нүкте қойды.
1897 жылдың 28 наурызында (ескі стиль бойынша 15 наурызда) Петербургте Рахманиновтың Бірінші симфониясының премьерасы сәтсіздікке ұшырады — көбіне Александр Глазуновтың сәтсіз дирижёрлығына және музыканың көпшілікке үйреншікті болмаған жаңалығына байланысты. Сын-пікірлер қатты болды; композитор әсіресе пікірін жоғары бағалайтын Николай Римский-Корсаковтың теріс пікірін ауыр қабылдады.
Сәтсіздік Рахманиновты бірнеше жылға созылған ауыр депрессияға түсірді: ол дерлік ешнәрсе жазбады, көп уақытын диванда жатып өткізді, тек жеке сабақтарға ғана үйден шығатын. Көмек оған дәрігер-гипнозшы Николай Дальдан келді, оған композиторды апасы алып барған: 1900 жылдың қысы мен көктемінде күн сайын өткізілген сеанстар оған біртіндеп шығармашылыққа деген ынтасын қайтарды.
1901 жылы Рахманинов Фортепиано мен оркестрге арналған екінші концертін аяқтады — бұл шығарма доктор Дальдің қолдауының арқасында мүмкін болды, сондықтан композитор оны дәл соған арнады. Көпшілік концертті зор ықыласпен қабылдады, ал Глинка атындағы сыйлықтардың бірі — композитор өмір бойы алған бес сыйлықтың бірі — оның үшін маңызды мойындауға айналды. Осыдан кейін ол екі маусым бойы Мәскеудің Үлкен театрында дирижёр қызметін атқарып, бүкіл орыс опералық репертуарын өткізді.
1902 жылы Рахманинов бала кезінен Сатиндер үйінде таныс болған немере қарындасы Наталья Сатинаға үйленді. Шіркеу ережелері мұндай некеге тыйым салатын, сондықтан тыйымнан айналып өту үшін үйлену тойы қала шетіндегі шағын әскери шіркеуде өткізілді.
1906 жылы композитор отбасымен бірге бейбіт емес Мәскеуден Дрезденге көшіп, онда үш жыл тұрды, Ресейге тек жазда — қайын атасынан кейін сатып алған және өзі жақсы көрген Тамбов губерниясындағы Сатиндердің Ивановка мүлкіне ғана баратын. Дрезденде ол 1909 жылы АҚШ пен Канада бойынша алғашқы үлкен сапарына арнайы дайындалған Үшінші фортепиано концертін жазды, онда пианист әрі дирижёр ретінде өнер көрсетті.
Революцияға дейінгі жылдары Рахманинов Мәскеуде көп шығарма жазды әрі өнер көрсетті, Александр Зилоти ұйымдастырған концерттерде құлшыныспен дирижёрлық етті және ірі музыкалық баспаның көркемдік кеңесін басқарды. 1917 жылдың 21 ақпанында Тенишев училищесінің залында оның Петроградтағы соңғы концерттік шығуы болды.
1918 жылдың қаңтар айының ортасында Рахманинов отбасымен бірге Скандинавияда концерт беру ұсынысын шығуға рұқсат алудың сылтауы ретінде пайдаланып, Ресейден мүлдем кетті. Алдымен Копенгагенге орналасқан ол тек өнер көрсету арқылы ғана күн көре алатынын түсініп, фортепианомен қарқынды айналысты: маусым соңына дейін он бір концерт беріп, қарыздарын өтеді.
1918 жылдың 1 қарашасында отбасы Норвегиядан Нью-Йоркке жол жүрді, онда Рахманиновты зор қызығушылықпен қарсы алды; АҚШ-тағы қарқынды концерттік қызметін ол өмірінің соңына дейін тоқтатпады, маусым сайын ондаған концерт беріп жүрді. Пианистің танымалдығы соншалық зор болды, оны журналисттер қайда барса да қалдырмайтын, сондықтан америкалық турнелер кезінде ол кейде тіпті артық назардан құтылу үшін өзінің жеке теміржол вагонында тұруды жөн көретін.
Дегенмен шығармашылық дағдарыс он жылға жуық созылды: Рахманинов елеулі шығармаларды 1926 жылға дейін жазбады, сол жылы Төртінші концерт пен үш орыс әні дүниеге келді. Уақытының көбін АҚШ-та өткізсе де, 1930 жылдан 1940 жылға дейін ол Швейцарияда ұзақ уақыт болып, Фирвальдштет көлінің жағасында «Сенар» атты вилла салды және Еуропа бойынша бірнеше рет турне жасады, атап айтқанда Люцерн фестивалінде өнер көрсетті.
1941 жылы Рахманинов өзінің соңғы шығармасы — Симфониялық билерді аяқтады, оны өзі ең үздік туындыларының бірі деп есептеді.
Германияның КСРО-ға шабуылы қалдырып кеткен Ресейді сағынған композиторды қатты дүр сілкіндірді: ол бірнеше концерттің түсімін Қызыл Әскерге көмек қорына аударды, ал замандастарының айтуынша, осы қаражатқа соғыс ұшағы жасалған.
Рахманинов соңғы концертін 17 ақпанда Ноксвиллде берді — бұл өліміне бір жарым ай қалғанда еді. Ол 1943 жылдың 28 наурызында Беверли-Хиллзде, жетпіс жасқа үш күн жетпей қайтыс болды және Нью-Йорк маңындағы Кенсико зиратына жерленді.
Фортепиано Рахманиновтың шығармашылығында орталық орын алады: ол өзі көрнекті пианист болған әрі аспаптың мәнерлілік пен техникалық мүмкіндіктерін толық пайдаланған. Рахманиновтың стилі кеш романтизмнен өсіп шықты, бірақ танылатын өз бет-бейнесіне ие болды — созылмалы, әуенді мелодика, тығыз, толық үнді фактура және тән «кең» гармониялық бұрылыстар. Ол өз музыкасында петербург және мәскеу композиторлық мектептерінің дәстүрлерін біріктірді; Скрябин мен Метнермен қатар ол XX ғасырдағы орыс фортепиано мектебін әлемдік деңгейге көтерді, сол кезден бері оның шығармалары — концерттерден бастап миниатюраларға дейін — әлем пианистерінің репертуарына берік енген.
Фортепиано музыкасынан бөлек Рахманинов опералар, симфониялар, романстар және діни мәтіндерге жазылған ірі хор шығармаларын жазды — солардың арасында орыс шіркеу әнінің интонацияларына сүйенген Әулие Иоанн Златоусттың Литургиясы мен Барлық түнгі құлшылық бар. Бірақ музыка мектебінің оқушыларына ол ең алдымен шағын фортепиано пьесалары — прелюдиялар мен этюд-суреттер арқылы танымал, онда әр миниатюра ірі соната пішінінің ережелері бойынша емес, бір жарқын бейне немесе көңіл-күйге құрылған.
Рахманиновтың гармониясын құлақпен оңай тануға болады: оған тән ерекше, «кең» аккордтық бұрылыстар (оларды рахманиновтық субдоминанта деп те атайды) және ежелгі ладтардан — дориялық лад пен сыған гаммасынан — және орыс шіркеу әуендерінен алынған айналымдар тән. Сонымен қатар ол өмірінде жазу мәнерін екі рет түбегейлі өзгертті — шамамен 1900 және 1926 жылдары, — ал кейінгі шығармаларында оның фактурасы консерватория жылдарындағы ерте, «әуенді» пьесаларға қарағанда қатаң болады.
Сайтта Рахманиновтың ноталары фортепианоға арналған прелюдиялармен ұсынылған: мұнда консерватория жылдарында жазылған және композитордың ең танылатын фортепиано шығармаларының біріне айналған ерте до-диез минор Прелюдиясын (соч. 3 № 2), сондай-ақ «орташа+» және «жоғары» деңгейлі прелюдиялар топтамасы — соч. 23 циклінің бірнеше пьесасын табуға болады. Соч. 23 прелюдияларынан бастаған ыңғайлы, ал фактурасы тығызырақ до-диез минор Прелюдиясына сенімді аккорд техникасы қалыптасқан соң оралған жөн; соч. 23 циклінің пьесалары да өзара күрделілігі бойынша ерекшеленеді, сондықтан оларды да бірте-бірте меңгеруге болады.