1865–1935 · Франция · Романтизм
Поль Дюка (1865–1935) — француз композиторы, музыка сыншысы және педагог. Оның ең танымал шығармасы — «Сиқыршының шәкірті» оркестрлік скерцосы. Ол сонымен қатар «Ариана және Көксақал» операсының, «Пери» балетінің және жеке орындауға арналған екі ірі фортепиано шығармасының авторы. Өмірінің соңында Дюка Париж консерваториясында композиция сабағынан дәріс берді.
Поль Абрахам Дюка 1865 жылы 1 қазанда Парижде, үш бала өскен еврей отбасында дүниеге келді. Әкесі Жюль Жакоб Дюка банк ісімен және астық саудасымен айналысты. Анасы Эжени пианист болған; ол кенжесі — қызын босанған кезде қайтыс болды, сол кезде Полға бес жас еді. Ананың отбасы Лотарингиядағы Мецтен, әкенің отбасы Эльзастағы Эрлисаймнан шыққан.
Бала кезінен Поль фортепианода ойнауды үйренді, ал он төрт жасында ауырғаннан кейін сауығып жатқан кезде шығара бастады.
1881 жылдың соңында Дюка Париж консерваториясына түсті. Фортепианоны Жорж Матиадан, гармонияны Теодор Дюбуадан, композицияны Эрнест Гироден оқыды. Курстастарының арасында Клод Дебюсси болды, екеуі жақын дос болды.
Алғашқы ірі шығармалары 1883 жылы жазылған екі увертюра болды: «Гёц фон Берлихинген» және «Король Лир». Соңғысының қолжазбасы тек 1990 жылдары қайта табылды, ал увертюра алғаш рет 1995 жылы орындалды.
1888 жылы «Веледа» кантатасы үшін Дюка консерваторияның басты наградасы — Рим сыйлығына арналған байқауда екінші жүлде алды. Бірінші жүлдеге қол жеткізе алмағаны оны көңілсіз етті: 1889 жылы ол консерваториядан кетті. Әскерде қызмет еткен соң Дюка қайтадан шығармашылыққа оралды, музыка теориясымен айналысуды жалғастырды және композитор жұмысын музыка сыншысының жұмысымен қатар алып жүрді.
Дюка жетістікке 1892 жылы жетті: сол жылы Парижде Корнельдің трагедиясы бойынша жазылған «Полиевкт» увертюрасы орындалды. Дәл сол кезде оның сыни мақалалары шыға бастады. Біріншісі — Лондондағы Ковент-Гарден театрында Густав Малердің дирижерлығымен қойылған Вагнердің «Нибелунг сақинасына» рецензия болды; ол «Ревю эбдомадер» журналында жарияланды. Кейін Дюка басқа басылымдарға да жазды.
Дюка перфекционист болды және өз шығармаларына өте қатал қарады: көптеген қолжазбаларын жойып жіберді, сондықтан сол кезеңнен аз нәрсе сақталған. «Полиевктен» кейін ол өзі жазған либреттомен «Хорн және Римхильд» операсын бастады, бірақ тек бір актісін жазды.
1890 жылдары Дюка дирижер Поль Видальға арналған до мажор симфониясын жазды; оның алғашқы орындауын Видальдің өзі басқарды. Оны алғашында екіұшты қабылдады; Ламурё оркестрі 1902 жылы оны қайтадан репертуарына енгізгенде, симфонияға жақсырақ қарады.
Одан кейін Гётенің өлеңі негізінде жазылған «Сиқыршының шәкірті» оркестрлік скерцосы (1897) дүниеге келді. Орындалғанда ол он–он екі минутқа созылады және Дюканың ең танымал шығармасына айналды. Бұл пьесаның даңқы композитордың басқа шығармаларын көлеңкеде қалдырды, мұндай танымалдық оны ашуландыратын.
«Сиқыршының шәкіртінен» кейінгі он жылда Дюка жеке орындауға арналған екі күрделі, техникалық жағынан талапшыл фортепиано шығармасын аяқтады: Сен-Сансқа арналған Сонатаны (1901) және Рамо тақырыбына вариациялар, интерлюдия және финалды (1902). Екеуін де алғаш рет Эдуар Рислер орындады. Сыншылар бұл пьесалардан Сезар Франк түсінген түрдегі Бетховеннің әсерін көрді. Соната негізгі репертуарға енген жоқ, бірақ соңғы жылдары оны, атап айтқанда, Марк-Андре Амлен мен Маргарет Фингерхут орындады.
1899 жылы Дюка қайтадан операға оралды. Екінші әрекеті — «Ғылым ағашы» — аяқталмай қалды, ал сол жылы ол жалғыз аяқталған операсы — Морис Метерлинктің либреттосы бойынша «Ариана және Көксақал» үстінде жұмыс бастады. Метерлинк мәтінді Григке арнағысы келген, бірақ 1899 жылы оны Дюкаға ұсынды. Композитор операның үстінде жеті жыл жұмыс істеді, ал 1907 жылы ол «Опера-Комикте» қойылды.
Премьерадан көп ұзамай опера Венада, Франкфуртте, Миланда және Нью-Йоркте қойылды; Венада ол Шенберг төңірегінің қызығушылығын тудырды. Артуро Тосканини оны Нью-Йоркте үш жыл қатарынан дирижерлады, ал сэр Томас Бичем 1937 жылы Ковент-Гарденде қойды, бірақ опера репертуарда тұрақты орын алмады. Операға қызығушылық 1990 жылдары қайта жанданды.
Дюканың соңғы ірі шығармасы — «Пери» балеті (1912) болды, оны автордың өзі билеу поэмасы деп атаған. Онда жас парсы ханзадасының өлместік гүлін іздеп жер шетіне аттанғаны баяндалады. Балет орыс-француз биші Наталья Труханова үшін жазылған; ол Шатле театріндегі алғашқы қойылымда басты партияны орындады.
1916 жылы Дюка Сюзанна Перейраға үйленді; 1919 жылдың желтоқсанында олардың Адриенна-Тереза есімді қызы дүниеге келді.
«Периден» кейін Дюка жаңа ірі шығарма аяқтамады, қалған нобайларын жойып жіберді. Дегенмен 1920 жылы ол досы Дебюссиге арналған «Фавнның алыстағы зары» (La plainte, au loin, du faune) фортепиано пьесасын жазды. 1924 жылы ақынның туғанына төрт жүз жыл толуына орай Ронсардың сонеті бойынша дауыс пен фортепианоға арналған «Махаббат» (Amours) жарық көрді. Қайтыс болардан сәл бұрын композитор Шекспирдің «Дауылы» бойынша симфониялық поэма үстінде жұмыс істеді; пьесаны 1918 жылы опера нұсқасын ойлап француз тіліне аударған.
1920 жылдардың басынан Дюка Францияның провинцияларындағы музыкалық білім беру мәселелерімен айналысты. 1920 жылдардың соңында ол Шарль-Мари Видордың орнына Париж консерваториясында композиция профессоры болды, сондай-ақ Париждегі Нормалды музыка мектебінде сабақ берді. Еуропа музыкасының тарихын кең білуі және Рамо, Скарлатти мен Бетховен шығармаларын редакциялауы оған тарихи стильдерді оқытуда ерекше беделін берді.
Оның шәкірттері арасында Оливье Мессиан, Морис Дюрюфле, Хоакин Родриго, Жан Ален, Жан Ланглэ, Уолтер Пистон, Карлос Чавес, Мануэль Понсе және Сянь Синхай бар. Педагог ретінде Дюка консервативті болды, бірақ таланттарды әрдайым қолдады.
Дюка француз музыканттарының консервативті де, прогрессивті де лагеріне қосылмады және екеуінің де достығы мен құрметіне ие болды. 1920 жылы Венсан д'Энди Дюканың музыкасы туралы зерттеу жариялады; Сен-Санс онымен бірге Гироның аяқталмаған операсын аяқтау жұмысына қатысты. 1921 жылы Форе өзінің Екінші фортепиано квинтетін оған арнады. 1920 жылы Дюка Бельгияның Корольдік ғылым, әдебиет және бейнелеу өнері академиясының мүшесі болды, ал өмірінің соңғы жылында Бейнелеу өнері академиясына сайланды.
Поль Дюка 1935 жылы мамырда Парижде қайтыс болды. Ол Пер-Лашез зиратында тыныш тапқан.
Дюка заманындағы француз музыканттары консервативті және прогрессивті бағыттарға бөлінген, бірақ ол олардың ешқайсысына қосылмады. Оның шығармаларына, басқалармен қатар, Бетховен, Берлиоз, Франк, д'Энди және Дебюсси әсер етті. «Сиқыршының шәкірті» мен до мажор симфониясында Дюканың шеберлігі, жанды, төлтума оркестровкасы және өзіндік стилі айқын көрінді.
Өзіне сыни көзбен қарағандықтан, композитор көптеген қолжазбаларын жойды, сондықтан оның мұрасы шағын. Сақталғандардың қатарында — «Ариана және Көксақал» операсы, до мажор симфониясы, Фортепианолық соната, жеке орындауға арналған Рамо тақырыбына вариациялар, интерлюдия және финал, сондай-ақ «Пери» балеті. Ең танымалы «Сиқыршының шәкірті» скерцосы болып қала береді, және осы бір шығарманың даңқы қалғандарын көлеңкеде қалдырды.
Дюка жеке орындауға арналған екі ірі фортепиано пьесасын жазды: Соната (1901) және Рамо тақырыбына вариациялар, интерлюдия және финал (1902). Бұл — күрделі, техникалық жағынан талапшыл шығармалар. Сыншылар олардан Бетховеннің әсерін байқады. Композиторда жеке орындауға арналған екі шағын пьеса да бар. Кейінгі шығармаларының қатарында досы Дебюссиге арнап 1920 жылы жазылған «Фавнның алыстағы зары» пьесасы және дауыс пен фортепианоға арналған Ронсар сонетіне жазылған «Махаббат» шығармасы бар.
Сахна үшін Дюка Метерлинк бойынша «Ариана және Көксақал» операсын (1907) жазды. Оны Дебюссидің «Пеллеас және Мелизандасымен» жиі салыстырды: екі опера да Метерлинк мәтіндеріне жазылған, ал Дюка өз партитурасында Дебюссиден дәйексөз де келтірген. «Пери» балетін (1912) автор билеу поэмасы деп атады; ол композитордың соңғы ірі шығармасы болды.
Дюка шығармашылықпен ғана айналыспады: ол музыка сыншысы болып жұмыс істеді, Рамо, Скарлатти және Бетховен музыкасын редакциялады және композиция сабағынан дәріс берді. Мессиан, Родриго және Дюрюфле оның композиция сыныбында оқыды.
Сайт каталогында Дюканың «Villanelle» шығармасы бар (деңгейі «орташа+»).