1844–1908 · Ресей · Романтизм
Николай Андреевич Римский-Корсаков (1844–1908 жылдар) — «Жасампаз топтың» мүшесі болған орыс композиторы, дирижёры және ұстазы. Ол он бес опера мен үш симфонияның авторы, солардың ішінде «Садко» операсы мен «Шехеразада» оркестрлік сюитасы бар. Петербург консерваториясының профессоры бола жүріп, ол Игорь Стравинский мен Александр Глазунов сияқты болашақ композиторларды оқытты, сондай-ақ симфониялық концерттер мен опера қойылымдарын дирижёрлады.
Николай Андреевич Римский-Корсаков 1844 жылы 6 (18) наурызда Новгород губерниясындағы Тихвин қаласында, Ресей флотында ұзақ жылдар бойы қызмет ету дәстүрі болған дворян отбасында дүниеге келді. Римский-Корсаковтардың үйі Тихвинка өзенінің жағасында, Успен монастырының қарсы бетінде орналасқан. Болашақ композитордың әкесі Андрей Петрович Римский-Корсаков новгород вице-губернаторы, кейін Волын губерниясының азаматтық губернаторы болды. Анасы Софья Васильевна крепостной шаруа әйелі мен помещик Василий Фёдорович Скарятиннің қызы болған; ұлының естелігі бойынша, ол француз тілін жақсы білген және роялда ойнай алған. Балаға оның үлкен ағасы, теңіз офицері, болашақ контр-адмирал Воин Андреевич қатты әсер еткен.
Алты жасынан бастап ол үйде оқып, соның ішінде фортепианода ойнауды үйренді, бірақ музыка оған кітаптарға қарағанда азырак әсер еткен. Ол шіркеу музыкасы мен орыс халық әндерін көбірек ұнатты. Он бір жасында ол өзінің тұңғыш шығармаларын жаза бастады.
1856 жылы әкесі, ұлының саяхатқа деген армандарына қарамастан, оны Теңіз кадет корпусына орналастырды. Музыкаға шынайы қызығушылық 1858 жылы пайда болды: жас жігіт Россини, Доницетти және Вебердің операларымен танысты, бірақ оны ең қатты таңдандырғаны Мейербердің операсы мен Михаил Глинканың «Патша үшін өмір» және «Руслан мен Людмила» шығармалары болды. Кейінірек оған Бетховен, Моцарт және Мендельсон музыкасына деген қызығушылық қосылды. Музыкалық білімінің жеткіліксіздігін сезген ол 1859 жылдың күзінен бастап пианист Ф. А. Канилледен сабақ алды.
Әкесі 1862 жылы қайтыс болды, отбасы Санкт-Петербургке көшті. Сол жылы, Канилленің көмегімен, Николай композитор Милий Балакиревтің тобына қосылды және сол үйірмеде қалды — бұл үйірме кейінірек «Жасампаз топ» деп аталды. Сол кезде Балакиревтен және Римский-Корсаковтың өзінен басқа онда Ц. А. Кюи мен Модест Мусоргский болды. Балакирев жас әріптестерінің жұмысын бағыттап, композициялық шешімдерді ұсынды және олардың шығармаларын оркестрлеуге көмектесті.
Римский-Корсаков өзінің алғашқы ірі партитурасы — болашақ Бірінші симфониясы — үстіндегі жұмысты Балакиревтің қарауымен бастады. Алғашқы нобайлар Канилледе оқып жүрген кезінде-ақ туды, ал нақты қарқынды жұмыс 1861 және 1862 жылдарға тура келді. Авторының өз естелігі бойынша, 1862 жылдың көктеміне қарай бірінші бөлім, скерцо және финал жазылып, кем дегенде жалпы сызбада оркестрленген еді.
1862 жылы көктемде Николай Теңіз корпусын үздік бітірді және нақты қызметтегі гардемарин болды. Келесі үш жылды ол «Алмаз» клиперінде өткізді, ол Солтүстік Америка жағалауларына экспедицияға бет алды, және жол бойы Англия, Норвегия, Польша, Франция, Италия, Испания, АҚШ және Бразилияны көрді. Ол жылдары шығарма жазуға уақыт дерлік болмады — осы жүзу сапарынан тек бір аяқталған бет қалды: Бірінші симфонияға арналған Анданте, 1862 жылдың соңына қарай дайын болды; содан кейін музыкамен жұмыс біраз тоқтап қалды. Кейінірек, кемел партитураларында, осы теңіз әсерлері оның шығармаларының оркестрлік бояуларында көрініс тапты.
Балакиревтің талабы бойынша Римский-Корсаков симфония үстіндегі жұмысына қайта оралды: скерцоға жетіспейтін трионы жазып бітірді және бүкіл шығарманы қайта оркестрледі. Партитураның бұл нұсқасы 1865 жылы Балакиревтің басшылығымен алғаш орындалды, ол кейінірек те жас әріптесінің ертеректегі симфониялық шығармаларын орындап жүрді. Балакиревтің соңынан ерген композитор славян халық әуендеріне жүгінді және музыкасында кейін оның шығармашылығының тұрақты белгісіне айналған ұлттық реңкті сақтады; сол тілді ол кейінірек «Үш орыс тақырыбына увертюрада» және «Серб қиялында» дамытты.
Теңізден оралғаннан кейін Римский-Корсаков қайтадан Балакирев үйірмесінің мүшелерінің арасында болды. Мұнда ол химик әрі бастаушы композитор А. П. Бородинмен және үйірменің мінсіз тұлғасы А. С. Даргомыжскиймен танысты. Сол кезде ол Глинканың қарындасы Л. И. Шестакова мен таныс болды, ал кейінірек П. И. Чайковскиймен де таныстық орнатты.
Маңызды кезең — симфониялық картина «Садко» (1867) болды, ол композитордың ең алғашқы бағдарламалы шығармасы еді және Гектор Берлиоз бен Ференц Листтің еуропалық бағдарламалы симфонизм дәстүрін жалғастырды. Осы шығармада кейінірек «ертегіші» деп аталған Римский-Корсаков алғаш рет ертегі сюжетіне жүгінді және өзі ойлап тапқан симметриялық ладты — «Римский-Корсаков гаммасын» — алғаш қолданды. Сол партитурада ол теңіз стихиясын оркестрлік бояулармен бейнелеуге алғаш рет талпынды — бұл тәсілге ол кейін «Шехеразадада», «Гомерден» кантатасында және «Садко» мен «Салтан патша туралы ертегі» операларында қайта оралды.
Ертегілік-бағдарламалық бағыт «Антар» симфониялық сюитасында жалғасын тапты: Римский-Корсаков оның үстіндегі жұмысты 1868 жылы Екінші симфония ретінде бастады, Осип Сенковскийдің шығыс ертегісінен шабыттанып. Оның тұңғыш орындалуы 1869 жылы Орыс музыкалық қоғамының концертінде өтті.
1860-жылдардың аяғында Римский-Корсаков өзгелердің партитураларымен көп айналысты: Ц. А. Кюидің «Уильям Ратклиф» операсын оркестрлеуге көмектесті, ал Даргомыжский қайтыс болғаннан кейін оның өсиеті бойынша «Тас қонақ» операсын (1869–1870) аяқтады. Балакирев пен А. К. Лядовпен бірге ол Глинканың «Руслан мен Людмила» және «Иван Сусанин» операларының партитураларын редакциялады, сондай-ақ Мусоргскийдің шығармаларымен ұзақ уақыт жұмыс істеді — «Хованщинаны» аяқтады, «Таз тау түні» фантазиясын оркестрледі және «Борис Годуновты» қайта редакциялады.
Кейін Римский-Корсаковтың шығармашылығының басты бағытына айналған опера жанры 1872 жылы пайда болды, сол кезде композитор Лев Мейдің драмасы бойынша «Псков қызын» аяқтады. Дәл сол 1872 жылы ол пианистка Надежда Пургольдқа үйленді, және үйлену тойында куәгерлердің бірі Модест Мусоргский болды.
1870-жылдары Римский-Корсаковтың кәсіби қызметтері көбейді. Ол 1871 жылы Петербург консерваториясының профессоры болды және онда практикалық композиция, аспаптау және оркестрлеу курстарын жүргізді. Сонымен қатар, 1873–1884 жылдары ол Теңіз ведомствосының әскери-музыкалық хорларының инспекторы болып тұрды, ал 1874–1881 жылдары Тегін музыка мектебін басқарды. 1874 жылдан бастап оған дирижёрлық та қосылды: алдымен симфониялық концерттерде, кейін опера қойылымдарында.
1870-жылдардың ортасында Римский-Корсаков өзінің композиторлық шеберлігін жетілдіруге кірісті: ол өз музыкалық біліміндегі олқылықтарды байқап, консерваторияда оқытылатын пәндерді өз бетінше меңгере бастады. Бұл жұмыстың нәтижесі — до мажор тональдығындағы Үшінші симфония болды. 1880-жылдары ол «Шехеразада» оркестрлік сюитасын, «Испан каприччиосын» және «Жарқын мереке» увертюрасын жазды, сондай-ақ дүниеден өткен достарының — Мусоргскийдің «Хованщинасы» мен Бородиннің «Игорь князінің» опералaрын басып шығаруға дайындады.
1882 жылдан бастап Римский-Корсаков Беляев үйірмесін басқарды, ал 1883–1894 жылдары Придворная певческая капелланың басқарушысының көмекшісі болып қызмет етті. 1886–1900 жылдары ол «Орыс симфониялық концерттерінде» тұрақты дирижёрлық етті: мысалы, 1887 жылдың қараша айында оның басшылығымен «Испан каприччиосы» алғаш рет орындалды, ал 1888 жылы Дворян жиналысы залында ол Бородин мен Мусоргскийдің естелігіне арналған «Воскресная увертюраны» дирижёрлады. 1906 жылы композитор Швеция корольдік музыка академиясының мүшесі болып сайланды.
1890-жылдардың басында Римский-Корсаковтың шығармашылық белсенділігі уақытша бәсеңдеді — ол философиямен айналысты, мақалалар жазды және кейбір ескі шығармаларын қайта қарады. Содан кейін жұмыс жаңа қарқынмен жанданды: ол 1895 жылы «Рождество алдындағы түн», 1896 жылы «Садко», 1897 жылы «Моцарт пен Сальери» опералaрын, сондай-ақ «Псков қызына» прологы мен Лев Мейдің драмасы бойынша «Патша қалыңдығы» операсын жазды — соңғы екеуі 1898 жылы.
1905–1907 жылдардағы революциялық оқиғалар кезінде Римский-Корсаков ереуілші студенттерді ашық қолдап, Петербург консерваториясы басшылығының әрекеттерін айыптады — ол қызметінен кетіп, консерватория ішінара автономия алып, басшылығы ауысқаннан кейін ғана оралды. 1907 жылы ол Париждегі «Орыстың тарихи концерттерін» ұйымдастыру комитетінің мүшесі болды, онда дирижёр әрі композитор ретінде өнер көрсетті.
Николай Андреевич Римский-Корсаков 1908 жылдың 8 (21) маусымында өзінің Любенск усадьбасында миокард инфарктысынан қайтыс болды. Қазір сол жерде Любенскідегі үй мен композитор 1907 жылға дейін тұрған көрші Вечаша усадьбасын біріктірген мемориалдық мұражай кешені орналасқан.
Римский-Корсаков өзінің композиторлық мектебін қалыптастырды: оның шамамен екі жүз шәкіртінің арасында композиторлар, дирижёрлар және музыкатанушылар бар, солардың ішінде Антон Аренский, Александр Глазунов, Александр Гречанинов, Анатолий Лядов, Николай Мясковский, Сергей Прокофьев, Отторино Респиги және Игорь Стравинский. Оның көптеген шәкірттері кейін Армения, Грузия, Латвия, Литва, Украина және Эстонияда ұлттық музыка мектептерінің көрнекті өкілдеріне айналды.
Римский-Корсаковтың педагогикалық қызметін П. И. Чайковский жоғары бағалады, ол оған хатында композитордың музыкалық ұстаз болғанын және жас орыс музыканттарының тұтас легионын тәрбиелегенін жазды. Оның шәкірттерінің бірі Игорь Стравинский ұстазын зейінді әрі мұқият педагог ретінде еске алды, ол ескертулерін ұмытуға болмайтындай етіп жасай білген және, көпшіліктен айырмашылығы, шәкірттерін ешқашан мақтамаған, керісінше сынында өте қатал бола алатын.
Римский-Корсаков он бес опера, үш симфония және басқа да оркестрлік шығармалардың, аспаптық концерттердің, кантаталардың, камералық, вокалдық және дінге қатысты музыканың авторы. Оның көптеген шығармалары ертегілік және теңіз сюжеттерімен байланысты: ол фантастикалық әлемді бейнелеу үшін өзі ойлап тапқан симметриялық ладты — «Римский-Корсаков гаммасын» — бірінші болып қолданды, ал теңіз стихиясын симфониялық картина «Садкодан» «Шехеразада» сюитасына дейін оркестрлік бояулармен бірнеше рет бейнеледі. Оның операларының арасында «Псков қызы», «Рождество алдындағы түн», «Садко» және «Патша қалыңдығы» бар.
Бағдарламалы оркестрлік партитуралар — симфониялық картина «Садко» мен «Антар» сюитасы — оның шығармашылығындағы маңызды кезең болды: мұнда ол Гектор Берлиоз бен Ференц Листтің бағдарламалы симфонизм дәстүрін дамытты және ертегілік бейнелер үшін өзі ойлап тапқан симметриялық ладты алғаш қолданды.
Петербург консерваториясының профессоры бола жүріп, Римский-Корсаков аспаптау мен оркестрлеумен көп айналысты — өз шығармаларымен де, өзгелердің шығармаларымен де: ол «Жасампаз топтағы» әріптестерінің шығармаларын аяқтады, редакциялады және басып шығаруға дайындады, соның ішінде Мусоргскийдің «Хованщина» операсы мен Бородиннің «Игорь князі» операсы бар.
«Шехеразада» оркестрлік сюитасы, «Испан каприччиосы» және «Жарқын мереке» увертюрасы 1880-жылдары, Римский-Корсаков Беляев үйірмесін басқарған кезде жазылды; «Испан каприччиосы» «Орыс симфониялық концерттерінде» автордың өзінің басшылығымен алғаш рет орындалды.
Петербург консерваториясының сыныптары арқылы оның шамамен екі жүз шәкірті өтті; солардың арасында Александр Глазунов, Сергей Прокофьев, Николай Мясковский және Игорь Стравинский бар.
Сайтта Римский-Корсаковтың ор. 11 циклінен фортепианолық пьесалары бар — «Impromptu», «Novellette», «Scherzino» және «Etude», сондай-ақ жеке тұрған «Fugue sur le nom de Bach». Бастаушыларға орта деңгейдегі «Fugue sur le nom de Bach»-тан бастап, кейін «орта+» деңгейіндегі «Impromptu», «Scherzino» мен «Etude»-ге көшуге, ал жоғары деңгейдегі «Novellette»-ті кейінірекке қалдыруға болады.
Шығармашылықтан бөлек, Римский-Корсаковтың бірнеше музыкалық-әкімшілік қызметтері болды: ол Тегін музыка мектебін басқарды, Теңіз ведомствосының әскери-музыкалық хорларының инспекторы болды және көп жыл «Орыс симфониялық концерттерінде» дирижёрлық жасады.