1838–1917 · Америка Құрама Штаттары · XX ғасыр
Лилиуокалани (1838–1917) — Гавайдың соңғы патшайымы, 1891 жылдан 1893 жылға дейін билік құрды, кейін монархия құлатылды. Ол жазушы әрі әндер авторы болған, «Алоха Оэ» әні соныкі. Бұл ән сайт каталогында дауыс пен фортепиано нұсқасында бар, деңгейі — жоғары.
Лилиуокалани 1838 жылы 2 қыркүйекте Оаху аралындағы Гонолулуде, Анали Кеохокалоле мен Цезарь Капаакеа отбасында дүниеге келді. Ол шешесінің әкесі Айканаканың үлкен шөптен жасалған күрке үйінде, Панчбоул кратерінің етегінде туған.
Туған кезде оған Лидия Лилиу Лолоку Валания Камакаэа деген есім берілді. Гаваи салты бойынша бала дүниеге келген кезде болған оқиғаға байланысты аталады: сол кезде регент Элизабет Кинауның көзі қабынған, ол есімді күйдіру, жас, өткір ауру және ауыратын көз деген мағынадағы сөздерден құрады. Америкалық миссионер Леви Чемберлен жазбалары бойынша, қызды 23 желтоқсанда шомылдыру рәсімінен өткізген.
Отбасы гаваи текті тобы – алии сыныбына жататын және билеуші Камеамеа әулетімен жанама туыстықта болды. Лилиуокалани аман қалған балалардың ішінде үшінші бала еді; оның туған ағалары мен әпкелерінің арасында Джеймс Калиокалани, Дэвид Калакауа, Анна Каиулани, Каиминаауао, Мириам Ликелике және Уильям Питт Лелеиохоку II болды. Ханай, яғни бейресми асырап алу салты бойынша оны туғанда Абнер Паки мен оның әйелі Лаура Конияға берді, ол олардың қызы Бернис Паухимен бірге өсті.
1842 жылы ол Көшбасшылар балалары мектебінде, кейін Корольдік мектеп аталған оқу орнында оқи бастады. Король Камеамеа III оқушыларды тақ мұрагері болуға құқылы деп ресми жариялады. Екі үлкен ағасы Джеймс Калиокалани және Дэвид Калакауамен, он үш немере ағасы мен әпкесімен бірге ол америкалық миссионерлер Амос Старр Кук пен оның әйелі Джульетта Монтегю Куктан ағылшын тілінде білім алды. Балаларға оқу, емле, арифметика, геометрия, алгебра, физика, география, тарих, бухгалтерия, музыка және ағылшынша шығарма жазу пәндері оқытылды.
Кук ерлі-зайыптыларының интернаты шамамен 1850 жылы жабылды, ал Лилиуокалани Корольдік мектеп деп аталатын күндізгі мектепке ауысты, оны діни қызметкер Эдвард Г. Беквит басқарды. 1853 жылы 5 мамырда соңғы емтихандарда ол үшінші орын алды. 1865 жылы ол Оаху колледжіне бейресми қатысты, онда Сьюзен Толмен Миллсте оқыды, ол кейін Калифорниядағы Миллс колледжін құрушылардың бірі болды.
Некеге тұру мәселесі ертерек көтерілді. Шамамен 1857 жылы ол Уильям Чарльз Лунализомен қысқа мерзімге құда түсті, оны музыка шығаруға деген қызығушылық байланыстыратын, бірақ король Камеамеа IV-тің талабымен және Бишоп отбасының қарсылығына байланысты құдалықты бұзды. Кейін ол Америкада туған Джон Оуэн Доминиспен, король Камеамеа IV-тің хатшысымен жақындасты.
Доминиспен құдалық 1860 жылдан 1862 жылға дейін созылды. Үйлену тойы Камеамеа IV пен патшайым Эмманың ұлы ханзада Альберт Камеамеаның қазасына құрмет ретінде 1862 жылы 16 қыркүйекке ауыстырылды. Неке қию рәсімі Бишоп отбасының үйінде англикан салты бойынша өтті, содан кейін ерлі-зайыптылар Гонолулудағы Доминис отбасының үйіне, Вашингтон-плейске қоныстанды. Доминис кейін Оаху мен Мауи губернаторы болды. Олардың өз балалары болмады, бірақ Лилиуокалани ханай салты бойынша үш баланы асырап алды.
Некеден кейін Лилиуокалани Камеамеа IV, кейін оның інісі әрі мұрагері Камеамеа V сарай ортасында қалды. 1864 жылы Паухимен бірге ол ханшайым Викторияға Каахуману қоғамын құруға көмектесті, оны әйелдер басқарды және ол қарт пен науқастарға көмектесті. Камеамеа V-тің өтініші бойынша 1866 жылы ол жаңа ұлттық гимн ретінде «He Mele Lāhui Hawaiʻi» шығармасын жазды. Оны ағасының «Hawaiʻi Ponoʻī» гимні ауыстырғанға дейін қолданды.
1874 жылы мұрагер қалдырмай қайтыс болған Лунализодан кейін заң шығарушы жиын Лилиуокалани ағасы Дэвид Калакауаны король етіп сайлады. Ол өз ағалары мен әпкелеріне корольдік атақтар берді. 1877 жылы інісі Лелеиохоку II қайтыс болғаннан кейін Лилиуокалани тақ мұрагері болып жарияланды, сол кезде Калакауа оның есімін Лилиуокалани етіп өзгертті, бұрынғы Лилиу есімі мен шомылдыру есімі Лидияның орнына. 1878 жылы ол күйеуімен денсаулығы үшін Калифорнияға аттанды.
1881 жылы Калакауа дүниені айналып жүргенде Лилиуокалани регент болды. Алғашқы мәселелердің бірі шешек індеті болды: ағасының министрлерімен кеңескеннен кейін ол барлық порттарды жапты, Оахудан шығатын жолаушы кемелерін тоқтатты және карантин бастады. Сол жылдың қыркүйегінде ол Молокаидағы алапес ауруына шалдыққандар елді мекені Калаупапаға барды, ал ағасының атынан әке Дамианды Калакауаның Корольдік орденінің рыцарь-командоры етті. 1886 жылы ол Гонолулуде әйелдерге арналған жинақ банкін және гаваи қыздарының оқуына көмектесетін білім беру қоғамын құрды.
1887 жылы сәуірде Калакауа Лондондағы патшайым Виктория алтын мерейтойына делегация жіберді. Оған патшайым Капиолани, ханшайым Лилиуокалани күйеуімен және басқалар кірді. Олар Сан-Францискоға келіп, АҚШ бойынша жүрді, ал Вашингтонда оларды президент Гровер Кливленд қабылдады. Лондонда Капиолани мен Лилиуокалани патшайым Викторияның Букингем сарайында қабылдауында болды. Мерейтойдан көп ұзамай олар Калакауа өлім қаупімен қол қоюға мәжбүр болған Байонет конституциясы туралы білді, Еуропа бойынша сапарын тоқтатып, Гаваиге оралды.
Лилиуокалани 1891 жылы қаңтарда ағасы қайтыс болғаннан кейін таққа отырды және Гаваи корольдігінің жалғыз әйел билеушісі болды. Оның алғашқы қадамдарының бірі ағасының билігінен қалған министрлерден отставкаға кетуді сұрау болды. Олар бас тартып, Жоғарғы сотқа шешім шығаруды сұрады, бірақ бір судьядан басқасының бәрі патшайымды қолдады, ал министрлер отставкаға кетті. 9 наурызда Лордтар палатасының мақұлдауымен ол мұрагер етіп жиені Каиуланиді атады. Тамызда оның күйеуі Доминис қайтыс болды, ол патшайым таққа отырғаннан кейін ханзада-консорт атағын алып, Оаху губернаторы қызметіне қайта оралған еді.
1892 жылдың мамырынан 1893 жылдың қаңтарына дейін заң шығарушы жиын бұрын-соңды болмаған ұзақ, 171 күн отырды. Төрт партияның ешқайсысы көпшілік дауысқа ие болмады. Жаңа конституция талаптары, сондай-ақ лотерея және апиынға лицензия беру туралы заң жобалары талқыланды. Патшайыммен негізгі дау оның кабинетінің құрамы болды: осы уақытта заң шығарушылар жеті рет сенімсіздік мәселесін көтеріп, оның төрт кабинетін отставкаға жіберді. 1893 жылы 13 қаңтарда ол жаңа конституция жариялау үшін, жиын отырыс өткізбей тұрғанда, Сэмюэл Паркер басқарған жаңа кабинет тағайындады.
Лилиуокалани сол кездегі екі ірі партиядан 1887 жылғы конституцияны қайта қарау туралы өтініштер алды. Тіркелген сайлаушылардың үштен екісінің қолдауына сүйеніп, ол қолданыстағы конституцияны жоюға бел буды, бірақ кабинет оны қолдамады. Патшайым заң шығарушылар Джозеф Навахи және Уильям Пунаху Уайтпен бірге жазған жоба монархияға билікті, ал жағдайы төмен байырғы гавайлықтар мен азиялықтарға сайлау құқығын қайтарар еді. Министрлер мен жақын достары қарсы болды және оны ойынан қайтаруға тырысып, нәтиже бермеді.
Патшайымның қарсыластары, олардың арасында Гаваи, АҚШ, Ұлыбритания және Германия азаматтары болды, жаңа конституция қабылдау әрекетіне ашуланды және монархияны құлатып, Гаваиді АҚШ-қа қосуға ұмтылуды шешті. Оларды Лорин А. Терстон мен Уильям Оуэн Смит басқарды. Олар Қауіпсіздік комитетін құрды; оларды негізінен американдық және еуропалық іскер топ қолдады. Басшылардың көпшілігі американдықтар мен еуропалықтар болды, бірақ олар корольдіктің қол астындағылары еді; олардың арасында заң шығарушылар, шенеуніктер және Жоғарғы сот судьясы болды.
Жауап ретінде монархия жақтастары Заң және тәртіп комитетін құрып, 1893 жылы 16 қаңтарда сарай алаңында жиналды. Патшайым мен оның жақтастары конституцияны өз бетінше енгізу әрекеттерінен бас тартты. Сол күні корольдіктің маршалы Чарльз Бёрнетт Уилсон дайындалып жатқан төңкеріс туралы біліп, Қауіпсіздік комитеті кеңесінің 13 мүшесін тұтқындауға ордер сұрады, бірақ патшайымның кабинеті жағдайдың шиеленісуінен қорқып, қайта-қайта бас тартты. Гонолулуге USS Boston кемесінен теңіз жаяу әскерлері және америкалық матростардың екі отряды түсті. Олар сарай аумағына кірмеді және оқ атпады.
1893 жылы 17 қаңтарда патшайым биліктен тайдырылды. Сэнфорд Б. Доул басқарған уақытша үкіметті АҚШ министрі Джон Л. Стивенс іс жүзіндегі үкімет деп таныды. Патшайым тақты уақытша Доул үкіметіне емес, Америка Құрама Штаттарына берді, АҚШ Гаваидің егемендігін заңды иесіне қайтарады деп үміттенді. Иолани сарайы жаңа үкіметтің атқарушы билік ғимараты болды. 19 қаңтарда патшайым президент Бенджамин Гаррисонға ұсынылған аннексияға қарсы хат жолдады. Стивенс 1 ақпанда уақытша үкіметтің өтініші бойынша Гаваиді АҚШ протекторатымен жариялады, сарай үстіне америкалық ту көтерілді.
Гровер Кливленд екінші мерзімін 4 наурызда бастады және Джеймс Хендерсон Блаунтқа оқиғаларды тергеуді тапсырды. Блаунт баяндамасы биліктен тайдыруды заңсыз, ал Стивенс пен америкалық әскерилердің әрекеттерін орынсыз деп таныды. 1894 жылы 26 ақпандағы Морган баяндамасымен аяқталған Сенат тергеуі басқа қорытындыға келді: Стивенсті және патшайымнан басқа барлық қатысушыны ол биліктен тайдыру үшін кінәлі емес деп тапты. 16 қарашада Кливленд Альберт Уиллисті жауапты адамдардың бәріне рақымшылық жасаса, тақты Лилиуокаланиге қайтару ұсынысымен жіберді. 18 желтоқсанда Уиллис уақытша үкіметтен оны тағына қайтаруды талап етті, бірақ бас тарту алды.
1894 жылы 4 шілдеде Доул президент болған Гаваи Республикасы жарияланды; 1898 жылы АҚШ оны аннексиялады. 1895 жылдың қаңтарының басында Роберт У. Уилкокс пен Сэмюэл Новлейн патшайым мен монархияны қайтаруды көздеп, республикаға қарсы көтеріліс бастады. Ол сәтсіз аяқталды, көптеген қатысушылар тұтқындалды. 1895 жылы 16 қаңтарда Лилиуокаланиді де тұтқындады: қару табылғаннан кейін оны сарайдың жоғарғы қабаттағы жатын бөлмесіне қамады. Жақтастарын босату және Уилкокс пен Новлейнді қоса алғанда алты адамның өлім жазасын ауыстыру үшін ол 24 қаңтарда тақтан бас тарту құжатына қол қойды.
8 ақпанда республиканың әскери комиссиясы оны сарайдың тақ залында сотқа тартты; оны бес жылға еңбекпен түзеу жұмыстарына және 5000 доллар айыппұлға кесті. 4 қыркүйекте үкім сарайда қамауға ауыстырылды, онда оның қасында фрейлина Эвелин Таунсенд Уилсон болды. Кейінгі жылдары ол жеке тұлға ретінде өмір сүрді. Лидия Доминис, енді оның ресми есімі осылай болды, тәж жерлері туралы дауласты; нәтижесінде Гаваи заң шығарушы жиыны оған жылына 4 мың доллар зейнетақы тағайындап, қантты плантациядан түсетін табысты оның меншігінде қалдырды. Ол 1917 жылы 11 қарашада Гонолулуде, өзінің Вашингтон-плейс үйінде қайтыс болды.
Лилиуокалани Гавайдың соңғы патшайымы ретінде ғана емес, жазушы және әндер авторы ретінде де белгілі. Оның іс-әрекет салаларының арасында жазушы, сазгер, монарх және автобиография авторы аталады. Ол «Алоха Оэ» әнінің және басқа да көптеген шығарманың авторы.
Музыка оның білімінің бір бөлігі болды: төрт жасында, 1842 жылы, ол Көшбасшылар балалары мектебінде, кейін Корольдік мектеп аталған оқу орнында оқи бастады. Америкалық миссионерлер Амос Старр Кук пен Джульетта Монтегю Кук балаларға оқу, емле, арифметика, геометрия, алгебра, физика, география, тарих, бухгалтерия, музыка және ағылшынша шығарма жазу пәндерін оқытты. Музыка шығаруға деген қызығушылықты онымен Уильям Чарльз Лунализо бөлісті: олар бала кезден таныс еді, ал шамамен 1857 жылы Лилиуокалани онымен қысқа мерзімге құда түсті. Оқуы кейін де жалғасты: 1865 жылы ол Оаху колледжіне бейресми қатысып, Сьюзен Толмен Миллсте оқыды.
1866 жылы Камеамеа V-тің сарай ортасында қалып, ол оның өтініші бойынша Гавайдың жаңа ұлттық гимні «He Mele Lāhui Hawaiʻi» шығармасын жазды. Оны «Hawaiʻi Ponoʻī» гимні ауыстырғанға дейін қолданды, ал ол гимн — оның ағасының шығармасы.
Оны 1895 жылы 16 қаңтарда тұтқындап, сарайдың жоғарғы қабаттағы жатын бөлмесіне қамады; ол 24 қаңтарда тақтан бас тарту құжатына қол қойды, 8 ақпанда оны бес жылға еңбекпен түзеу жұмыстарына және 5000 доллар айыппұлға кесті, ал 4 қыркүйекте үкім сарайда қамауға ауыстырылды, онда оның қасында фрейлина Эвелин Таунсенд Уилсон болды. Тұтқында ол шығармашылықты жалғастырды. Сол кездегі әндердің қатарында «Патшайымның дұғасы» (Ke Aloha o Ka Haku) бар, оның атауы «Жаратқанның рақымы» деп аударылады. Сол кезде ол серіктерімен бірге «Патшайым көрпесі» немесе «Тұтқындық көрпесі» деген атпен белгілі тігінді көрпе жасады: көрпедегі сөздер, суреттер мен белгілер Гаваи тарихы мен болашаққа деген үміт туралы баяндады. Сонда ол 1898 жылы шыққан «Hawaiʻi's Story by Hawaiʻi's Queen» автобиографиясын да жазды.
Сайтта «Aloha Oe» дауыс пен фортепиано нұсқасында бар; деңгейі — жоғары. Бұл сайт каталогындағы Лилиуокаланидің жалғыз шығармасы, сондықтан оның музыкасымен танысуды дәл осыдан бастауға тура келеді.