1806–1856 · Аустрия · Классицизм
Йохан Каспар Мерц (1806–1856) — австриялық гитарашы, композитор және педагог. Туған қаласы Пресбургте гитара мен флейта ойнауды үйренген, ал 1840 жылдан бастап Венада тұрып, виртуоз орындаушы ретінде өнер көрсеткен және Германия, Польша мен Ресейге турне жасаған. Оның ең ірі шығармасы — өз заманының романтизм рухында жазылған отыз пьесадан тұратын «Бардтар үні» циклі.
Йохан Каспар Мерц 1806 жылы 17 тамызда Австрия империясындағы Пресбургте, қазіргі Братиславада дүниеге келген; сол кезде Пресбург Венгрия корольдігінің астанасы болған. Ол өскен отбасы кедей болған. Балалық шағында Мерц гитара мен флейта ойнауды үйренген, ал он екі жасында осы аспаптардан өзі сабақ бере бастаған.
Мерц 1840 жылға дейін Пресбургтен кетпей, сабақ беру арқылы күн көрген — оның ішінде Пресбург шіркеу музыкасы қоғамының мектебінде сабақ берген.
1840 жылы Венаға көшу Мерц үшін бетбұрыс болды: сол жерде ол виртуоз орындаушы әрі композитор ретінде танылды. Алғашқы жеке концертін ол Бургтеатрда берді, ал сол жылы Тобиас Хаслингер баспаханасы оның тұңғыш шығармасын басып шығарды. Кейінірек Мерц Германия, Польша және Ресейге турне жасады, сондай-ақ Моравияға барып, Берлин мен Дрезденде өнер көрсетті.
1840 жылдардың басында Мерц сегіз ішекті гитарада ойнаған, ал кейінірек шебер И. Г. Шерцер жасаған он ішекті аспапқа көшкен: мұндай гитараның қосымша бас ішектері ре-до-си-ля тәртібімен төмендей келе бапталған және грифке жақын орналасқан, сондықтан оларды тек ашық күйінде, ладтарға баспай ойнауға болатын. Мерц өнер көрсетіп, сабақ берген Вена — оған дейін де басқа көрнекті гитарашылар, атап айтқанда Мауро Джулиани, Симон Молитор, Вацлав Матейка және Антон Диабелли жұмыс істеген қала болатын.
Дрезденде Мерц пианист Жозефина Плантенмен танысып, 1842 жылдың желтоқсанында оған үйленген. Үйленгеннен кейін жұбайлар бірге дуэтпен өнер көрсеткен: Мерц гитарада, ал Плантен фортепианода ойнаған.
1846 жылы Мерцке невралгияны емдеу үшін стрихниннің шамадан тыс дозасы тағайындалды, содан ол өлімге шақ қалды. Осыдан кейінгі жыл ішінде Мерц әйелінің қасында денсаулығын қалпына келтірген.
Мерцтің Венадағы концерттері туралы пікірлер әртүрлі болды: 1840 жылғы Регонди концерттері әлі ұмытылмаған, олар жоғары деңгей белгілеп қойған еді, ал сын мақалаларының дерлік барлығында гитараны алғысыз аспап деп атады, сондықтан музыкантқа тек өнер көрсету арқылы күн көру мүмкін емес дерлік еді. Мерц күнкөрісін ең алдымен сабақ беру арқылы қамтамасыз етті, оның үстіне гитарадан бөлек цитра мен флейтадан да сабақ беруге тура келді. Мерц жұбайларының Венадағы материалдық жағдайы қиын болды.
Ғасырдың екінші жартысында Венада гитараның көрнекті өкілдері ретінде тек Мерц пен Иоганн Дубец қалды. Кейінірек, 1902 жылы, Мерцтің әйелі Жозефина «Der Guitarrefreund» журналында күйеуінің өмірбаянын жариялап, онда Дубецті оның шәкірті ретінде атады.
1848 жылдан кейін Мерцтің өнер көрсетулері гитараға деген жалпы қызығушылықтың бәсеңдеуімен қатар азая бастады. Гитараға арналған Концертиносын Мерц қайтыс болуына көп қалмай, 1856 жылы, орыс гитарашысы Николай Макаров ұйымдастырған Брюссельдегі халықаралық гитарашылар байқауына жіберді.
Йохан Каспар Мерц 1856 жылы 14 қазанда Венада қайтыс болды. Оның Концертиносы байқаудың бас жүлдесін жеңіп алды, Наполеон Кост ұсынған шығармадан озып шықты.
Мерц қайтыс болғаннан кейін оның әйелі Жозефина күйеуінің қолжазбалары мен аспаптарын сатты. Осылайша шығармалардың біраз бөлігі швед инженері Карл Оскар Бойе аф Геннестің қолына түсті, ол өзі қайтыс болғаннан кейін бұл материалдарды Швеция музыкалық жинағына тапсырды.
Гитара тарихында Мерц композитор ретінде есте қалды: 1900 жыл шамасында гитараға деген қызығушылықтың қайта жандануы оның шығармаларына қайта назар аударды.
Мерцтің көптеген гитарасына арналған шығармаларының ішінде маңызы жағынан «Бардтар үні» циклі ерекшеленеді — 1846–1847 жылдардағы отыз пьеса. Цикл жеке тетрадьтармен шыққан: алғашқы онысы 1847 жылы басылған, тағы үшеуі — 1850 жылы, ал он екінші мен он үшінші тетрадьге Мерц Михал Клеофас Огиньскийдің полонездеріне жасаған өз өңдеулерін енгізген. Пьесалар өз заманының романтикалық музыкасына үндес келеді және кей тұстары Феликс Мендельсон мен Роберт Шуман шығармаларын еске түсіреді. Мерцте жалғыз гитараға арналған өңдеулер де бар — мысалы, Франц Шуберттің алты әні.
Мерцтің гитараға арналған музыкасы стилі жағынан өз дәуірінің фортепиано жазу мәнеріне, ең алдымен Шопен, Мендельсон мен Шуманға жақын болды. Оның көптеген замандастары — мысалы, Фернандо Сор мен Дионисио Агуадо — Моцарт пен Гайднның классикалық үлгілеріне адал болып қала берді. Өз пьесаларынан бөлек, Мерцтің шығармалары арасында басқа авторлардың музыкасын гитара соло үшін өңдеген нұсқалары да бар, оның ішінде бірнеше опера ариясы.
Мерц тек жалғыз гитараға ғана жазған жоқ: оның мұрасының елеулі бөлігін терц-гитара мен қарапайым гитараға арналған дуэттер құрайды, ал камералық шығармалары арасында гитара скрипкамен (немесе флейтамен) және альтпен бірге ойналатын бір пьеса да бар. Әйелімен бірге өнер көрсету үшін ол гитара мен фортепианоға арналған пьесалар да жазған.
Мерцтің мұрасында опера музыкасының өңдеулері де жетерлік: «Portefeuille für Guitarre-Spieler» жинағына оның Флотов, Мейербер, Моцарт және Верди операларының үзінділерінен жасаған өңдеулері енген, ал «Fantasie über Linda di Chamounix» мен «Divertissement über Don Pasquale» Доницетти музыкасына негізделген. Мерцте би пьесалары да бар — мысалы, «6 Ländler», «Erinnerung an Ischl» және «Original Steyrer Tänze».
Сайтта әзірге Мерцтің бір басылымы жиналған — Etude in A minor, гитара соло үшін, деңгейі «орта»: оның музыкасымен танысуды осыдан бастаған жөн.