1563–1633 · Франция · Барокко
Жан Титлуз (шамамен 1563 — 1633 жылғы 24 қазан) — француз органисі, композиторы және ақыны, ондаған жыл бойы Руан соборының органисі болып қызмет еткен. Оның гимндері мен Magnificat жинағы — Францияда басылған алғашқы орган музыкасы жинақтары, ал Титлуздің өзін француз орган мектебінің негізін салушы деп атайды. Ол пьесаларын ойнауға қолайлы болатындай етіп жазуға тырысқан — органмен танысуды осылардан бастауға болады.
Титлуз әулеті Сент-Омерде XV ғасырдың соңынан белгілі. Кеш Ренессанс пен ерте барокко дәуірінің композиторы Жан Титлуз осы қалада шамамен 1563 жылы дүниеге келген, оның нақты туған күні белгісіз. Әкесі мен ағасы қала музыканттары болған, сондықтан, сірә, ол музыкаға отбасында үйренген — оқуы туралы нақты деректер сақталмаған. Ол дінге қызмет ете бастап, 1585 жылға қарай Сент-Омер соборының органисі болды. Сол жылы ол Руанға көшті.
Бір кезде Титлуз фамилиясы ағылшынның «Title-House» деген сөзінен шыққан, яғни ағылшын немесе ирланд тектес деп болжанған, бірақ бұл болжам кейін расталмады: қазір оның фамилиясы «de Toulouse» сөзімен байланыстырылады.
Руанда Титлуз 1585 жылы Сен-Жан шіркеуінің органисі болып қызмет ете бастады, жылына 60 турен ливр алып; 1589 жылға қарай оның жалақысы 70 ливрге дейін өсті. 1588 жылдан бастап ол сонымен қатар соборда да органист қызметін атқарды, ал 1589 жылы оның орнына Сен-Жан шіркеуінде Жаспар Пти келді.
1588 жылы органист Франсуа Жосленнің қайтыс болуынан кейін Титлуз оның орнына — Руандағы Нотр-Дам соборының органисі — тағайындалды. Капитул жазбаларына сәйкес, осы қызметтегі жалақысы бірте-бірте өсіп отырған: 1590 жылғы 90 ливрден бастап, 1599 жылдан бері алып келген 120 ливрге дейін.
Оны ерекше жағдайларда да ойнауға шақырған: мысалы, 15 су 6 денье үшін ол Сент-Этьен күнінде Сент-Этьен-ла-Гранд-Эглиз шіркеуінде ойнаған, ал 1603 жылы — 29 қыркүйектен 1 қарашаға дейін — Руандағы Сен-Мишель шіркеуінің органында 9 турен ливр үшін ойнаған. Ол Сен-Жан шіркеуімен де байланысын үзген жоқ: 1600 жылы онда Парижден сатып алынған ноталарды әкелді, ал 1603 жылы сол жердегі органның жөндеуін тексерді.
1604 жылы Руан қаржы басқармасы Титлузге 1595 жылы берілген француз азаматтығы туралы грамотаны тіркеді: ол дүниеге келген кезде Сент-Омер Испания Нидерландысының құрамында болатын. Титлуздің қызметі тек Руанмен шектелмеді — ол сондай-ақ орган жөніндегі кеңесші ретінде әртүрлі қалаларда аспаптарды орнату мен жөндеуге қатысты.
1600 жылы Титлуз собор органымен жұмыс істеу үшін Руанға атақты франко-фламанд орган шебері Креспен Карльені шақырды. Замандастары нәтижесінде шыққан аспапты Франциядағы ең жақсы орган деп атады, әрі бұл орган Карльенің Франциядағы кейінгі жұмыстарымен бірге классикалық француз органының бейнесін қалыптастырды. Титлуз бен Карлье кейде басқа аспаптар үстінде де бірге жұмыс істеді.
1610 жылы Титлуз Руан соборының каноник дәрежесін алды: 2 сәуірде оған 1611 жылы 107 ливр 4 су табыс әкелген Байоле пребендасына грамота берілді. Сол жылы, 29 маусымда, ол Луи Дюваль қайтыс болғаннан кейін бос қалған Лондиньер приходын да алды. Каноник ретінде ол кейде капитулды өкілдік еткен — мысалы, 1617 жылғы провинциялық штаттарда.
Титлуз орган құрылысын жетік білетін адам ретінде танымал болған. 1588 жылы ол басқа сарапшылармен бірге Руандағы Нотр-Дам-де-ла-Ронд шіркеуінің органын қарап, шебер Николя Барбьенің жұмысын тексерді. 1597 жылы ол Руандағы Сен-Мишель шіркеуі органының жөндеу сметасын жасады, кейін орындалған жұмысты тексерді, ал 1602 жылы осы органды жөндеуге өзі Креспен Карльені таңдады, оның жобасы бойынша корнет регистрі де қосылды.
Оның пікірін Руаннан тыс жерлерде де сұраған — тіпті Амьен, Пуатье және Сен-Дени базиликасында да. 1616 жылдың қаңтарында Руандағы Сен-Маклу шіркеуінің органисі Туссен Лефевр қайтыс болғанда, Титлуз оның орнына Жак Лефеврді ұсынды.
Титлуз өлең де жазған және Руандағы Палинодтар қоғамының поэзия жарыстарында екі рет — 1613 және 1630 жылдары — жүлде алған. Ол норман ақындарымен, атап айтқанда, Жак Модюидің ұлы Луи Модюи басқарған «Illustres Bergers» әдеби үйірмесімен байланыста болғаны белгілі.
Титлуз француз музыка теоретигі, математик, философ әрі теолог Марен Мерсеннмен дос болған. 1622–1633 жылдар аралығындағы жеті хаты сақталған хат-хабарларында лад, интервал, темперация, акустика және нота жазу мәселелері қозғалған; Титлуз сондай-ақ Мерсенннің 1634–1637 жылдары жарық көрген L'Harmonie Universelle еңбегіне кеңестер берген. Бірақ Титлуздің өзінің теориялық еңбектері белгісіз.
Мерсеннге жазған хаттарында Титлуз денсаулығының нашарлауы мен Парижге сапарлары туралы да айтқан — 1624 жылғы қарашада, 1625 жылғы желтоқсанда (бәлкім, Le Magnificat жинағын дайындаумен байланысты) және 1630 жылғы қаңтарда; Руан мен Париж арасындағы хат алысуда кейде Луи Модюи делдал болған. Бір хатында Титлуз, егер баспагер Баллар басқа жұмыстарды, оның ішінде Молинье шығармаларын бітіргеннен кейін қолға алуға дайын болса, өзінде тағы бірнеше орган пьесасы басылып шығуы мүмкін екенін айтқан.
1623 жылы Титлуздің Hymnes de l'Eglise жинағы жарық көрді — литургияда қолдануға арналған, григориан хоралына негізделген әртүрлі шіркеу гимндерінің органға арналған өңдеулері; келесі, 1624 жылы-ақ осы жинақтың екінші басылымы шықты. Сол 1623 жылы денсаулығына байланысты Титлуз органист міндеттерінен ішінара шеттеді, дегенмен бұл қызметті өмірінің соңына дейін сақтап қалды. 1626 жылы ол сегіз Magnificat өңдеуінен тұратын екінші орган жинағын — Le Magnificat — шығарды.
Жан Титлуз 1633 жылғы 24 қазанда Руанда қайтыс болды және Руан соборына жерленді. Оның музыкасының қатаң полифониялық стилі француз орган дәстүрінен көп ұзамай жоғалғанымен, ықпалы қайтыс болғаннан кейін де біраз уақыт сақталды.
Титлуздан небары екі орган жинағы сақталған — Hymnes de l'Eglise және Le Magnificat, — және дәл осылар арқылы оны француз орган мектебінің негізін салушы деп есептейді. Оның стилі әлі толығымен Ренессанс дәуірінің хор дәстүрінен туындаған және одан кейін, XVII ғасырдың ортасында қалыптасқан ерекше француз орган жазу мәнерінен айқын ерекшеленеді. Әр пьеса не бір дауыста — көбіне басста — ұзақ ұзындықпен айтылатын хорал әуеніне негізделіп, қалған дауыстар оған контрапункт құрайды, не XVI ғасыр мотетінің үлгісімен әуен дауыстан дауысқа өтіп, имитациямен немесе имитациясыз беріледі. Сонымен қатар Титлуз сол кездегі француз органдарында бар болса да, айқын жеке-дара регистрлерді әдейі қолданбаған: екі жинақтың алғысөзіне қарағанда, ол пьесаларды ойнауға жеңіл болуына мән берген; Hymnes алғысөзінде ол тіпті орындаушының өзі пьесалар тым қиын болса, оларды жеңілдетуін ұсынған.
Екінші жинақ, Le Magnificat, сегіз шіркеу ладының әрқайсысына бір-бірден келетін сегіз өңдеуден тұрады; әр өңдеуде Magnificat мәтінінің тақ шумақтарына жазылған жеті версет бар, ал Deposuit potentes шумағына жинақта бірден екі нұсқа берілген. Алғысөзде Титлуз мұндай құрылымның дәл сол версеттерді Benedictus үшін де қолдануға мүмкіндік беретінін түсіндіреді. Бұл жердегі версеттердің дерлік барлығы фугалы, фуга тақырыптарының көбі әуеннің өзінен алынған, қос фугалар мен айналма фугалар да кездеседі, ал жазылу үнемі төрт дауысты. Музыкалық тілі жағынан бұл кітап бұрынғы Hymnes-тен батылырақ.
Сайтта Титлуздің 23 орган пьесасы ұсынылған — оның гимндерінен алынған версеттер, солардың ішінде «Ave Maris Stella», «Veni Creator», «Urbs Jerusalem», «Ad Cœnam», «Pange Lingua» және басқалары бар; олардың арасында Le Magnificat жинағынан пьеса әзірге жоқ. Бір пьеса — бастапқы деңгейде, тоғызы — орта деңгейде, ал он үшеуі — ортадан жоғары деңгейде. Оның музыкасымен танысуды «Ave Maris Stella» мен «Veni Creator»-дың қарапайым версеттерінен бастаған қолайлы.