1683–1764 · Франция · Барокко
Жан-Филипп Рамо (1683–1764) — барокко дәуіріндегі француз композиторы әрі музыка теоретигі. Ол Дижонда туып, провинцияда органист болды, ал 1722 жылдан бастап Парижде тұрып, опералар мен клавесинге арналған пьесалар жазды. Оның «Тамбурині» мен басқа да мінезді пьесалары балалар музыка мектептерінің фортепиано репертуарына енді.
Жан-Филипп Рамо 1683 жылы 25 қыркүйекте Дижонда дүниеге келді және сол күні шомылдыру рәсімінен өтті. Әкесі Жан қала маңындағы бірнеше шіркеуде органист болып қызмет етті, ал анасы Клодина Демартинекур нотариустың қызы еді. Отбасында он бір бала — бес қыз бен алты ұл болды, Жан-Филипп олардың жетіншісі еді.
Бала әріп танымай тұрып-ақ нотаны білген. Ол Дижондағы иезуиттердің Годран колледжінде оқыды, бірақ үлгілі оқушы болмады: сабақта әнімен басқаларға бөгет жасайтын. Кейін Рамо операға деген құштарлығы он екі жасында оянғанын айтқан. Оны заңгер етпекші болған, алайда ол өзі музыкант болуды шешті.
Он сегіз жасқа толғанда әкесі оны музыкалық білімін жетілдіру үшін Италияға жіберді. Рамо тек Миланға дейін барып, онда қысқа ғана уақыт болды. Оралған соң ол скрипашы, кейін провинциялық соборларда органист болып жұмыс істеді. Ол қызмет еткен қалалардың қатарында Дижон, Клермон-Ферран және Лион бар.
1706 жылы Рамо Парижде болып үлгеріп, өзінің белгілі ең ерте шығармаларын — клавесинге арналған пьесалардың алғашқы жинағын жариялады. Онда досы Луи Маршанның ықпалы байқалады. 1709 жылы ол Дижонға оралып, бұрын әкесі атқарған бас шіркеудегі органист қызметін қабылдады. Келісімшарт алты жылға жасалған еді, бірақ Рамо одан ертерек кетіп, Лион мен Клермон-Ферранда осыған ұқсас қызметке орналасты. Сол жылдары ол шіркеу қызметтеріне арналған мотеттер мен зайырлы кантаталар жазды.
1722 жылдан бастап Рамо Парижде біржола тұрақтады. Сол жылы оның басты теориялық еңбегі — «Үйлесімділік туралы трактат» жарық көрді, ол композиторға тез арада кең даңқ әкелді. 1726 жылы оның ізінше «Теориялық музыканың жаңа жүйесі» шықты.
Рамо нақты бас партиясынан бөлек ойша «негізгі бас» ұғымын енгізді: оның көмегімен музыкалық пьесадағы аккордтар тізбегін талдап, түсіндіруге болады. Ол өз еңбектерінде әзірлеген көптеген ұғымдар — негізгі тон, аккордтың аудармасы, тоника, доминанта, субдоминанта, жетекші тон — XIX–XX ғасырлардағы музыкатану тілінің бөлігіне айналды.
Рамо сахнаға арналған музыкадағы алғашқы қадамдарын жазушы Алексис Пирон одан Париж жәрмеңкелерінде қойылатын комедияларға ән жазуды сұраған кезде жасады. Алғашқы жұмысы «L'endriague» (1723) болды. Барлығы осындай төрт бірлескен жұмыс болды, бірақ олардың музыкасы сақталмаған.
1726 жылы 25 ақпанда Рамо он тоғыз жасар Мари-Луиз Мангоға үйленді; ол Лиондағы музыкалы отбасынан шыққан, жақсы ән салып, аспапта ойнайтын. Олардың төрт баласы — екі ұлы мен екі қызы болды; некелері бақытты болған дейді. Теоретик ретінде даңқты болғанына қарамастан, Рамоға Парижде органист қызметін табу қиын болды.
Операға батыл кірісуге Рамо елуге таяған шағында ғана бел байлады. Ол 1727 жылы жазушы Антуан Уда де Ла Моттқа либретто сұрап барған, бірақ одан ештеңе шықпады; оны Монтеклердің 1732 жылы көрген «Иефайы» итермеледі.
«Ипполит пен Арисияның» премьерасы 1733 жылы 1 қазанда Корольдік музыка академиясында өтті. Бұл операны Люллидің қазасынан бергі Францияда пайда болған ең маңызды шығарма деп бірден мойындады, бірақ ол дау тудырды. Композитор Андре Кампраны оның төлтумалығы мен ой байлығы таңқалдырды, ал басқалары үйлесімдегі жаңалықтарды құлаққа ауыр деп тауып, оны француз музыкалық дәстүріне жасалған соққы деп білді. Екі топ — люллистер мен Рамоның жақтастары — онжылдықтың соңына дейін памфлет соғысын жүргізді.
Рамо ықпалды қаржыгер Александр Ле Риш де Ла Пуплиньермен танысты, ол 1753 жылға дейін оның қамқоршысы болды. Ла Пуплиньердің сүйіктісі, кейін әйелі Тереза де Э Рамоның шәкірті және оның музыкасының үлкен жанкүйері еді. 1731 жылы Рамо Ла Пуплиньердің өте жоғары деңгейдегі жеке оркестрінің дирижері болды және жиырма екі жыл басқарды; кейін оның орнын Иоганн Стамиц, одан соң Франсуа-Жозеф Госсек басты.
Ла Пуплиньердің салоны Рамоны дәуірдің көрнекті адамдарымен, соның ішінде Вольтермен таныстырды. Олардың алғашқы бірлескен жоспары — «Самсон» трагедиясы — тасталып кетті: Вольтер жазған діни сюжеттегі операны билік тыйым салуы әбден мүмкін еді. Ал опера-балеттің жеңілірек жанрында Рамо өзінің жаңа стилін «Галантты Үндістанда» үлкен табыспен көрсетті. Содан кейін «Кастор мен Поллукс» (1737) және «Дардан» (1739) музыкалық трагедиялары, сондай-ақ тағы бір опера-балет — «Геба мерекелері» (1739) пайда болды. 1730-жылдардағы бұл опералар оның үздік туындыларының қатарына жатады. Одан кейін үзіліс болды, оның кезінде тек «Дарданның» жаңа редакциясы (1744) ғана шықты; үзілістің себебі белгісіз.
1745 жыл бетбұрыс болды. Сарай Рамоға француздардың Фонтенуа түбіндегі жеңісі мен дофиннің испан инфантасы Мария Тереза Рафаэламен үйлену тойына арнап бірнеше шығарма тапсырыс берді. Сонда оның ең маңызды комедиялық операсы «Платея», сондай-ақ Вольтермен бірлескен екі жұмыс — «Даңқ ғибадатханасы» (Le temple de la gloire) опера-балеті және «Наварр ханшайымы» (La princesse de Navarre) комедия-балеті пайда болды. Рамо сарай композиторы атағын және едәуір зейнетақы алды.
1745 жылы Рамоның Руссомен ұзаққа созылған араздығы да басталды. Бүгін негізінен ойшыл ретінде танылған Руссо өзі композитор болуды армандаған. Ол «Галантты музалар» операсын жазды, оған «Галантты Үндістан» әсер еткен, бірақ мұндай музыкалық құрметке Рамо немқұрайды қарады. 1745 жылдың соңында Вольтер мен Рамо басқа жұмыстармен әуре болып, Руссоға «Наварр ханшайымын» жалғастырушы речитативтері бар «Рамир мерекелері» (Les fêtes de Ramire) атты жаңа операға айналдыруды тапсырды. Кейін Руссо Рамо мен Вольтер оның сөзі мен музыкасына қосқан үлесі үшін мәртебені өзіне алды деп мәлімдеді, бірақ музыкатанушылар бұл операда оның жұмысына жататын дерлік ештеңе таба алмады. Руссо бүкіл өмір бойы өкпе сақтады.
Руссо Рамоның төңірегіндегі екінші үлкен дауға да қатысты — 1752–1754 жылдардағы «буффондар соғысына», онда француз музыкалық трагедиясы итальяндық комедиялық операға қарсы тұрды. Рамоны музыкасы ескірген әрі тым күрделі деп айыптады. 1750-жылдардың ортасында ол Руссоның «Энциклопедиядағы» музыка туралы мақалаларын сынға алды, бұл оның Д'Аламбермен және Дидромен ұрсысуына әкелді. Дидро «Рамоның жиені» шығармасында Рамоны еске алады.
Рамо өлгенше теорияны да, музыка шығаруды да тастамады. Ол әйелімен және екі баласымен Бон-Анфан көшесіндегі кең бөлмелерде тұрып, күн сайын ойға батып, жақын маңдағы Пале-Рояль немесе Тюильри бақтарында жалғыз серуендеуге шығатын.
Ол 1740-жылдардың соңы мен 1750-жылдардың басында әсіресе көп жазды, кейін аз жұмыс істеді — бәлкім, жасына және ауруына байланысты. Соған қарамастан, 1760 жылы «Паладиндер» пайда болды. Одан кейін соңғы трагедия — «Бореадтар» шығуы тиіс еді, бірақ белгісіз себептермен оны қоймады, нағыз қойылым тек XX ғасырдың соңында ғана өтті.
Рамо 1764 жылы 12 қыркүйекте Парижде қызбадан қайтыс болды және сол күні Сент-Эсташ шіркеуінде жерленді. Қайтыс болардан бірнеше ай бұрын оған дворян атағы берілді және ол Әулие Михаил орденінің кавалері болды. 1883 жылы композиторлар қоғамы шіркеуде қола бюст пен қызыл мәрмәр қабір тасын орнатты, бірақ нақты жерлеу орны әлі күнге дейін белгісіз.
Рамоның жеке өмірі туралы өте аз белгілі: ол бүкпе адам болды, әйелі де, балалары да оның жастық шағы туралы ештеңе білмеген. Суреттерге қарағанда, ол ұзын бойлы және өте арық болған. Қоғамда ол томаға-тұйық жүретін, ал әлеуметтік әдеп орнына музыка жүретін. Жауларын оның кемшіліктерін, мысалы сараңдығын, асыра айтатын, бірақ үнемшілдігі табысы аз әрі тұрақсыз болған жылдардан қалған сияқты: шын мәнінде ол жомарт та бола алатын. Ол Парижге келген жиені Жан-Франсуаға көмектесті, Клод-Бенье Бальбастрдың мансабына жәрдемдесті және ауырып қалған әпкесіне зейнетақы төлеп тұрды.
Рамоның шығармалары маңызы жағынан өте тең емес төрт топқа бөлінеді: бірнеше кантата, үлкен хорға арналған бірнеше мотет, жеке немесе басқа аспаптармен бірге клавесинге арналған пьесалар және, ақыры, сахнаға арналған музыка — соңғы отыз жылдық шығармашылығын ол дерлік толық соған арнады.
Франсуа Куперенмен қатар Рамо XVIII ғасырдағы француз клавесин музыкасының шебері саналады. Оның кейбір клавесин пьесалары балалар музыка мектептерінің фортепиано репертуарына да жетті; ең танымалдары — «Тамбурин», «Тауық», «Дофина», «Балғашалар» және «Құстардың үнқатысуы». Оларға клавесин, скрипка және виола да гамба үшін жазылған бес «концерт» (1741 жылғы жинақ) жалғасады, онда сюиталар мен жарқын мінезді пьесалар біріктірілген.
Рамоның клавесин пьесалары өте алуан түрлі. Оның ішінде «Құстардың үнқатысуы» мен «Тауық» сияқты еліктеме пьесалар, «Les tendres plaintes» («Нәзік налулар») сияқты мінезді пьесалар бар; Доменико Скарлаттиді еске түсіретін виртуозды пьесалар да бар. Сондай-ақ теоретиктің тәжірибелері бар: «Энгармониялық» — музыка тарихындағы энгармониялық модуляцияның алғашқы мысалдарының бірі, ал «Жабайылар» мен «Киклоптар» тональдік ладты ерекше тапқырлықпен өрбітеді. Рамо үшін мұндай пьесалар үйлесімде, ритмде және фактурада жаңаны сынайтын алаң болды.
Біздің сайтта Рамоның фортепианоға арналған үш пьесасы бар: «Tambourin» (деңгейі «Орташа»), «Les Sauvages» және «Les Tendres Plaintes» (екеуі де «Орташа+»). Бастауға «Tambourin» жақсырақ.
Рамо мұрасында ең көп орынды опералар алады. Ол жаңа опералық стиль жасады, ол «Ипполит пен Арисия» және «Кастор мен Поллукс» музыкалық трагедияларында, «Галантты Үндістан» опера-балетінде және «Платея» лирикалық комедиясында көрініс тапты. Опералардағы би нөмірлері — гавот, менуэт, пассепье, тамбурин, мюзет — оған ырғақ пен әуен сезімін еркін көрсетуге мүмкіндік берді, ал увертюралары өте сан алуан.
Рамо қайтыс болғаннан кейін оның мұрасын Глюк даңқы ұзақ уақыт көлеңкеде қалдырды. XIX ғасырда оны дерлік орындамады, дегенмен Берлиоз бен Вагнер бұл музыканы мұқият зерттеді, ал 1895 жылы Камиль Сен-Санс оның пьесаларын редакциялап, жариялады. XIX–XX ғасырлар тоғысында Рамоның маңызы арта бастады. Клод Дебюсси оған фортепианолық «Бейнелер» сериясының екінші пьесасы — «Рамоға тарту» — арнады. Бүгін Рамо ең ірі француз композиторы және XVIII ғасырдың бірінші жартысы — ортасындағы музыканың көрнекті тұлғасы деп танылған.