1632–1687 · Франция · Барокко
Жан-Батист Люлли (1632–1687) — итальян тегінен шыққан француз композиторы, Людовик XIV сарайындағы скрипкашы әрі дирижёр. Ол француз ұлттық операсын жасап, француз барокко музыкасының басты тұлғаларының біріне айналды. Сайтта қазірге оның «Salve Regina» шығармасы бар — Люлли музыкасымен танысуды осыдан бастауға болады.
Люлли флоренциялық диірменші Лоренцо ди Мальдо Луллидің және оның әйелі Катерина дель Сероның отбасында дүниеге келді. Оған алғашқы музыка сабақтарын францискан монахы берді, және бала ерте кезден гитара мен скрипкада ойнауды үйренді. Ол күлкілі интермедиялар қойып, жақсы билейтін.
Люлли Францияға 1646 жылдың наурызында Гиздер қасында келді — ол корольдің жиеншесі, мадемуазель де Монпансьенің қызметшісі болды, ол онымен итальян тілінде жаттығатын. Люлли иелерінің сенімін тез жеңіп алды.
1653 жылы Людовик XIV-ке қарсы Фронда жеңіліске ұшырады, оған мадемуазель де Монпансье белсене қатысқан болатын, және оны Сен-Фаржо сарайына жер аудару күтіп тұрды. Люлли Парижде қалу үшін өз қызметінен босатуды сұрады, ал үш айдан соң Исаак де Бенсерадтың «Түн балетінде» сарайда билеуші ретінде шықты. Сол кезде ол Никола Метрю, Никола Жиго және Франсуа Робердеден сабақ алды.
Людовик XIV Люллиге зор ықылас танытып, оның сарайдағы мансабына ықпал етті. 1653 жылы Лаззаро Лаззариннің қайтыс болуынан кейін король оны «аспаптық музыка сазгері» етіп тағайындады. 1661 жылдың мамырында король жарлығымен Люлли корольдік музыканың бас инспекторы қызметіне ие болды, ал сол жылдың желтоқсанында француз азаматтығын қабылдап, тегінің жазылуын Lulli-ден Lully-ге өзгертті.
1662 жылы Люлли сарай композиторы Мишель Ламбердің қызы Мадлен Ламберге үйленді.
1655 жылы Люлли «Король кіші скрипкалары» оркестрін басқарды. Композитор ретінде ол алдымен тек аспаптық музыкаға жауап беретін, бірақ бірте-бірте вокалдық жұмысты да өз қолына алды. Оның 1650–1660 жылдардағы шығармалары арасында — «Уақыт», «Флора», «Түн», «Жыл мезгілдері» және «Альцидиана» балеттері: ортақ сюжетпен немесе аллегориямен біріктірілген әндер, вокалдық диалогтар мен би нөмірлерінің тізбегі.
1658 жылы «Альцидиана» балетінде алғаш рет «француз увертюрасы» деп аталатын форма ойналды, ол Люллидің айрықша белгісіне айналды, ал 1663 жылы «Флора балетінде» ол алғаш рет оркестрге керней-фанфар қызметін ғана атқарып келген трубаларды енгізді.
1658 жылы Мольер Парижде дебют жасады. 1663 жылы Людовик XIV оған зейнетақы тағайындап, өзі би билегісі келген пьесаны тапсырыс берді: Мольер хореограф Бошанмен бірге Люлли де жұмыс істеген «Еріксіз неке» комедия-балетін жазды. Осылай олардың көпжылдық ынтымақтастығы басталды: Мольердің либреттосына «Элида ханшайымы» (1664), «Емші махаббат» (1665), «Жорж Данден» (1668), «Мсье де Пурсоньяк» (1669) және «Тамаша ғашықтар» (1670) жазылды.
1670 жылдың 14 қазанында Шамбор сарайында Люлли мен Мольердің ең танымал бірлескен жұмысы — «Дворян болғысы келген саудагер» алғаш көрсетілді (28 қараша күні қойылым Пале-Рояль театрында өтті, Мольер Журден рөлінде, Люлли Муфти рөлінде ойнады). Осы комедияда Люллидің өз үлесіне тиесілі материал көлемі мольерліктен кем емес: увертюра, билер, бірнеше интермедия және пьесаны аяқтайтын үлкен «Ұлттар балеті».
Люллидің тұңғыш операсы «Кадм мен Гермиона» Филипп Кино либреттосымен, король бірнеше нұсқадан таңдаған сюжетке жазылған; премьера 1673 жылдың 27 сәуірінде өтті. Замандастарының куәлігі бойынша, Люлли жиі ұлы трагедиялық актёрлардың ойынын тыңдауға баратын және олардың дауыс ырғағының — кідірістер мен үн көтеру-түсіру реңктерін дәптеріне жазып алатын. Музыканттар мен әншілерді ол өзі таңдап, тәрбиелеп, репетицияларды басқарып, қолында скрипкамен дирижёрлық ететін.
Барлығы Люлли он үш опера жазып, қойды: «Кадм мен Гермиона» (1673), «Альцеста» (1674), «Тезей» (1675), «Атис» (1676), «Изида» (1677), «Психея» (1678), «Беллерофонт» (1679), «Прозерпина» (1680), «Персей» (1682), «Фаэтон» (1683), «Амадис» (1684), «Роланд» (1685) және «Армида» (1686). «Ахилл мен Поликсена» (1687) операсын Люлли қайтыс болғаннан кейін оның шәкірті Паскаль Колласс аяқтады, ал 1686 жылы қойылған «батырлық пастораль» «Асис пен Галатея» бірнеше рет қайта қойылды.
1686 жылдың 15 ақпанында Парижде Люллидің соңғы операсы «Армида» алғаш рет орындалды, оның либреттосын Кино Тассоның «Азат етілген Иерусалим» шығармасынан алды. Король театр мен операдан, зайырлы ойын-сауықтан аулақ жүрген Франсуаза де Ментенонға үйленгеннен кейін, Людовик XIV композитордан алшақтады.
1687 жылдың 8 қаңтарында король сауығуына орай өз Te Deum шығармасын дирижёрлық етіп жатқанда, Люлли сол кезде екпінді соғу үшін пайдаланылатын таяқтың ұшымен аяғын жаралап алды. Жара іріңдеп, гангренаға ұласты. 1687 жылдың 22 наурызында композитор қайтыс болды. Оның екі ұлы да, Луи (1664–1734) және Жан-Луи (1667–1688), композитор болды.
Люлли өз операларын «музыкаға түсірілген трагедия» деп атаған, кейінірек оларға «лирикалық трагедия» атауы бекіді. Оларда ол музыка арқылы драмалық әсерді күшейтуге, дәл декламацияға жетуге және хорға шынайы драмалық рөл беруге ұмтылды. Бұл опералар Франция мен Еуропада үлкен даңққа ие болып, сахнада жүз жылға жуық қойылды, француз опера мектебінің дамуына әсер етті.
Люлли тұсында опералардағы әншілер алғаш рет бетперденсіз шығатын болды, ал әйелдер жария сахнада балетте би билей бастады; оркестрге алғаш рет гобой енгізілді. Оның операларындағы увертюра итальяндық үлгіден өзгеше, Grave-Allegro-Grave түріне ие болды. Опералардан бөлек, Люллидің қаламына көптеген балеттер, симфониялар, трио мен дивертисменттер тиесілі.
Люлли үшін бастапқы нүкте әрдайым өлең мәтіні болды — көбіне оның тұрақты либреттошысы Филипп Кинонікі. Итальян опера үлгісін француз тіліне жарамсыз деп тауып, ол речитатив үшін драмалық трагедия авторлары қолданатын өлең өлшемдерін, ал ариялар үшін, әсіресе би ырғағына құрылған болса, қысқа жолдарды пайдаланды. Итальян операсынан айырмашылығы, онда нөмірлер речитатив пен арияға нақты бөлінетін, Люлли оларды драмалық әсер үшін біріктіріп, астастырды.
Люлли музыкасы жылдам бөліктердегі күш пен қозғалысымен, ал баяу бөліктердегі терең сезіммен ерекшеленеді; оның ең танымал шығармаларының қатарында «Армида» мен «Фаэтон» сияқты көптеген шығармаларында кездесетін би нөмірлері — пассакалья мен чакона бар. Оның музыкасы сарай билерінің стилін де өзгертті: баяу, салтанатты қимылдардың орнына жылдам ырғақты билер — гавот, менуэт, ригодон және сарабанда келді.
Опералар мен балеттерден бөлек, Люлли діни музыка да жазды — корольдік капелла үшін әдетте кешкі құлшылықта немесе корольдің күнделікті литургиясында орындалатын үлкен мотеттер; бұл жанрды ол өзі ойлап тапқан жоқ, бар жанрды одан әрі дамытты. Кіші мотеттерді ол, болжам бойынша, Сент-Оноре көшесіндегі Успение монастырының монахтары үшін жазған.
Сайтта қазірге Люллидің бір ғана шығармасы бар — «Salve Regina» (LWV 77), күрделілік деңгейі — орта. Бұл композитордың музыкасымен танысуды бастауға қолайлы шығарма.