1860–1903 · Аустрия · Романтизм
Хуго Вольф (1860–1903) — Мёрике, Гёте, Эйхендорф және басқа ақындардың өлеңдеріне дауыс пен фортепианоға арналған әндер жазған австриялық композитор. Ол өз шығармаларын «дауыс пен фортепианоға арналған өлеңдер» деп атап, романс демей, поэтикалық сөзге ерекше көңіл бөлді. Сайтта оның Эйхендорф пен Гёте өлеңдеріне жазылған, ортадан жоғары деңгейден жоғары деңгейге дейінгі әндері жинақталған.
Хуго Вольф 1860 жылы 13 наурызда Виндишгрецте (қазіргі Словень-Градец) дүниеге келді. Төрт жасынан әкесі оған фортепиано мен скрипкада ойнауды үйретті, ал бастауыш мектепте онымен фортепиано мен музыка теориясынан Себастьян Вайкслер айналысты. Басқа пәндер баланы дерлік қызықтырмады: бір мектептен оны талапқа сай емес деп шығарып жіберді, екінші мектептен латын тілінің қиындығына байланысты өзі кетті, ал үшінші мектепті «қарғыс атқан музыканы» айтқан оқытушымен жанжалдан кейін тастады.
Ұлының музыкамен өмір сүрмегенін қалаған әкесінің қошеметіне қарамастан, Вольф 1875 жылы Вена консерваториясына түсті. 1877 жылы ол консерваторияны тастап кетті. Он жеті жасынан бастап ол музыкалық білім алуда өзіне-өзі қалдырылды және Венада әкесінің тұрақсыз көмегі мен фортепиано сабақтарынан түскен ақшаға өмір сүрді.
Ата-анасының үйінде сегіз ай болғаннан кейін Вольф Венаға қайтып оралып, музыка сабақтарынан ақша тауып өмір сүре бастады. Ол мұғалім ретінде онша ыңғайлы емес еді — тез ашуланатын мінезі кедергі жасады —, бірақ дарыны мен сұхбаттастығы оны материалдық жағынан қолдауға дайын қамқоршылардың назарын аударды. Солардың бірінің қызы Валли (Валентина) Франк үш жыл бойы оның алғашқы махаббаты болды, дәл осы кезеңдегі әндерінде оның болашақ толысқан стилінің белгілері көріне бастады. Валлимен айрылысу Вольфтің 21 жасқа толуының алдында болды және оны қатты күйзелтті; ол ата-анасына көшіп кетті, дегенмен әкесі баласынан ештеңе шықпайды деген пікірде қала берді.
Вольфтің 1881 жылы Зальцбургте екінші капельмейстер болып қысқа қызмет атқаруы әкесінің пікірін тек нығайтты: бұл қызметке қажетті темперамент те, дирижёрлық шеберлік те табылмады. Бір жылға жетпей ол қайтадан Венада бұрынғы музыка сабақтарына оралды. 1883 жылғы ақпанда Вагнердің қайтыс болуы туралы хабар жас композитор үшін ауыр соққы болды: келесі жылдары ол өз кумирі жоқ әлемдегі болашағы туралы ойлап, жиі торығатын. Сонымен қатар оның әндерін Вольф сүйсінген Ференц Лист байқады; бұрынғы ұстаздары сияқты, Лист оған ірі формаларға бет бұруды кеңес берді — және бұл жолы Вольф кеңеске құлақ асып, «Пентесилея» симфониялық поэмасын жазды.
1884 жылдан 1887 жылға дейін Вольф «Венский салонный листок» газетіне музыка сыны жазып, өзіне әлсіз көрінген шығармаларға қатты сөзден аянбады — оның сынынан ең көп Антон Рубинштейн зардап шекті. Дәл сондай ынтамен ол Листті, Шубертті және Шопенді мақтады. Өткір тілі оған «Жабайы Вольф» атағын және көп жауын әкелді. Осы жылдары ол өзі аз шығарма жазды, ал жазылғанын — мысалы, ре минор квартетін — ешкім орындауға алмады.
1887 жылы газеттен кеткен Вольф қайтадан композицияға бет бұрды. Сол жылы оның шығармалары арасында ішекті квартетке арналған «Итальяндық серенада» пайда болды — ол оның толысқан аспаптық стилінің үздік үлгілерінің бірі саналады. Оны аяқтағаннан кейін бір аптадан соң Вольф әкесінің қайтыс болғанын білді, бұл оны терең депрессияға түсірді.
1888–1889 жылдар Вольф үшін өнімді болды. Балалық шақтағы достары Вернерлердің Перхтольсдорфтағы саяжайында ол Мёрике өлеңдеріне арналған ән циклін жазды, содан кейін басқа достары Экштайндардың үйінде — Эйхендорф өлеңдеріне арналған цикл, ал одан соң Гёте өлеңдеріне жазылған 51 ән. 1889 жылдың қазан айында «Испан әндер кітабы» бастады. Вольфтің өзі бұл циклдерді сол кездегі ең жақсы шығармалары деп санады.
Дәл сол кезде Вольф туралы Венадан тыс жерде де білетін болды. Мёрике циклінің алғашқы орындалуларының бірін естіген тенор Фердинанд Егер Вольфтің әндерін өз концерттеріне қоса бастады. Баспасөз оны тек мақтап жазған жоқ: брамсшылар оның уытты сын мақалаларын ұмытпай, орайы келгенде сол теңдей жауап қайтарды. Мысалы, Брамстың өмірбаяншысы Макс Кальбек Вольфті толыспаған жазу мәнерімен кінәлады, ал вагнершіл әнші Амалия Матерна сыншылардың қара тізіміне түсуден қорқып, оның шығармаларынан құралған концертін алып тастады.
Педро Антонио де Аларконның «Үш бұрышты қалпақ» новелласы бойынша жазылған «Коррехидор» операсының либреттосын Вольф 1890 жылы алдымен жиіркеніп қабылдамады, бірақ кейін опера жазуға түбегейлі бел буып, мәтіннің осалдықтарын байқамай қалды. Махаббат үшбұрышы туралы оқиға оған ішкі жағынан жақын еді: ол өзі жылдар бойы досы Генрих Кёхерттің әйелі Мелани Кёхертпен байланыста болды. Олардың қарым-қатынасы, болжам бойынша, 1884 жылы Кёхерт отбасымен бірге демалысқа шыққанда басталған; Генрих бұл туралы 1893 жылы білгенімен, ол Вольфтің қамқоршысы да, Мелани күйеуі де болып қала берді. Операны жазуға тоғыз ай кетті, алдымен оны қызығушылықпен қарсы алды, бірақ Вольф музыкасы либреттоның осалдығын жеңе алмады.
1891 жылдың соңында «Итальяндық әндер кітабының» бірінші жартысын аяқтаған Вольф дене және жан күшінің тағы да құлдырауымен бетпе-бет келді: бірнеше қарқынды жылдың шаршауы сифилис салдары мен депрессиялы мінезбен қоса әсер етіп, бірнеше жылға музыка жазудан бас тартуға тура келді. Сонымен қатар оның шығармалары Австрия мен Германияда орындалуын тоқтатпай, көбірек тыңдарман тапты — бұрын Вольфті сынаған сыншылар да енді оны мақұлдай бастады.
Вольфтің шығармашылық күші 1896–1897 жылдары қайта оралды: 1896 жылдың көктемінде, наурыз бен сәуірде ол «Итальяндық әндер кітабы» үстіндегі жұмысын аяқтады; келесі, 1897 жылдың наурызында Микеланджело өлеңдеріне үш ән туды, дәл сол кезде «Мануэль Венегас» операсына кірісті.
1897 жылғы ақпанда Егер қатысқан концерт Вольф үшін соңғы болды: артынан сифилиске байланысты жан ауруы келді, жеңілдеу сирек қана болды. Ол «Мануэль Венегасты» аяқтауға үмітсіз тырысты, бірақ нәтижесіз. 1899 жылдың екінші жартысынан бастап композитор мүлде музыка жаза алмай қалды; суға батып өлуге бір рет тырысқаннан кейін өзі талап етіп, оны Венадағы психиатриялық ауруханаға жатқызды.
Мелани Кёхерт Вольфті соңына дейін адалдықпен барып тұрды. Ол 1903 жылы 22 ақпанда Венада қайтыс болды. Күйеуіне опасыздық жасағаны үшін азапталған Мелани 1906 жылы өзіне қол жұмсады.
Вольф музыка тарихына XIX ғасырдың камералық-вокалдық жанрының ірі шеберлерінің бірі болып енді. Ол өлең авторын мұқият таңдап, көбіне Мёрике, Гёте, Эйхендорф, Ленау және Келлер поэзиясына, сондай-ақ итальян және испан лирикасының неміс тіліндегі аудармаларына тоқталды. Поэтикалық жолдың мағынасы мен синтаксисі үшін ол әдеттегі музыкалық симметриядан жиі бас тартты, ал оның кейбір әндерінде негізгі тақырыптық материал фортепиано партиясында естіліп, дауыс мәтінді жеткізуге ұмтылады.
Мёрике өлеңдеріне жазылған циклден бастап Вольф үшін бір жинақта әр түрлі сипаттағы әндерді біріктіру тән болды, олар өлең авторымен және қайталанатын музыкалық тақырыптармен байланысты болды. Оның көптеген әндерінде музыкалық театрға деген қызығушылық байқалады: олар тыңдаушыны оқиғаға тез енгізіп, кейіпкерлердің сөйлеу интонацияларын жеткізеді.
Вольф барлығы дауыс пен фортепианоға жүздеген ән, үш опера, спектакльге арналған музыка, хор шығармалары, сондай-ақ бірнеше оркестрлік, камералық және фортепианолық пьеса жазды — бірақ ол ең алдымен әндердің авторы ретінде танымал.
Вольф тональдікті мәтіннің мағынасын баса көрсету тәсілі ретінде пайдаланды. Өлең толғаныске толы болып, шешімін таппаған кезде, оның музыкасы екі тональдік орталықтың арасында тербеліп, жолдың мағынасы талап еткенше негізгі тональдікке оралмайды; алдамшы каденциялар, хроматизм және тұрақсыз үндестіктер гармонияның қайда бара жатқаны белгілі болатын сәтті кейінге қалдырады. Вольфтің ән формасы да мәтінге бағынышты: замандастары ұнататын куплеттік құрылымды ол дерлік қолданбады, әр жолы форманы нақты өлеңнің айналасында қайтадан құрды.
Сайтта Вольфтің дауыс пен фортепианоға арналған 21 әні жинақталған: олардың жиырмасы Эйхендорф өлеңдеріне жазылған — бұл сол атаудағы циклдің барлығы, — ал біреуі, «Hoch beglückt in deiner Liebe», Гётенің «Батыс-шығыс диваны» өлеңіне жазылған. Бес шығарма «ортадан жоғары» деңгейде берілген: «Verschwiegene Liebe», «Der Soldat I», «Der Soldat II», «Lieber Alles» және «Der Scholar». Қалған он алтысы — «жоғары деңгейде», соның ішінде Вольфтің әндерімен танысуды бастауға болатын «Der Musikant».