1685–1759 · Барокко
Георг Фридрих Хәндел (1685–1759) — тегі бойынша неміс, барокко дәуірінің композиторы, 1712 жылдан бастап Лондонда тұрған және британ азаматтығын алған. Ол итальян опералары, «Мессия» ораториясы, «Су үстіндегі музыка» мен «Корольдік от-жарық музыкасын» жазды, ал бүгінде оның музыкасы дәстүрлі түрде британ тәж кию рәсімдерінде орындалады. Орындаушыларға ол клавир пьесалары мен опера ариаларының фортепианоға бейімделген нұсқаларымен таныс.
Георг Фридрих Хәндел 1685 жылы 23 ақпанда (жаңа стиль бойынша 5 наурызда) Галле қаласында дүниеге келді. Әкесі Георг Хәндел Саксония мен Бранденбург сарайларында қызмет еткен сарай шаштаразы-хирургы болды және ұлы туған кезде жасы келген адам еді; анасы Доротея дінбасы отбасынан шыққан. Хәндeлдің ата-анасы терең діндар болды, ал әкесі ұлын заңгер етіп тәрбиелемек болып, оның музыкаға құштарлығын құптамады.
Аңыз бойынша, Хәнделдің әкесі үйде музыкалық аспап ұстауға тыйым салған, ал кішкентай Хәндел түнде үй іші ұйықтап жатқанда шатырда жасырылған аспапта жасырын ойнауды үйренген.
Әкесімен бірге Вайсенфельске барған сапарда оның орган ойнағанын жергілікті билеуші, герцог Иоганн Адольф I тыңдап, әкесіне ұлының музыкалық сабақтарына кедергі жасамауды кеңес берген. Әкесі бұл кеңеске құлақ асып, Хәндeлді Галледегі органшы әрі композитор Фридрих Вильгельм Цахауға шәкірт етіп берген — ол Хәндeлдің өмір бойғы жалғыз ұстазы болды. Цахаудан бала музыка құрастыруды және генерал-басты үйренді, органда, клавесинде, скрипка мен гобойда ойнады.
Жастау кезінде Хәндел Берлинде болып, Бранденбург курфюрсты сарайында клавесинші ретінде өнер көрсетті. 1697 жылы ақпанда Хәндeлдің әкесі қайтыс болды, жасөспірім Галледе қалып, гимназияда оқуын жалғастырды. Осы жылдары ол өзінен төрт жас үлкен, Лейпцигте заң оқыған композитор Георг Филипп Телеманмен танысты — жастар дос болып, жиі кездесіп, хат жазысып тұрды.
1702 жылы ақпанда Хәндел Галле университетіне түсіп, онда дінтану мен құқық бойынша, соның ішінде құқықтанушы Христиан Томазийдің курсын тыңдады, дегенмен құқықтың өзі оны қызықтырмады. Сол жылдың наурызында ол Галледегі кальвинистік соборда бір жылға органист қызметіне тұрып, бұл орында органист И. К. Лепоринді алмастырды; сонымен бірге Хәндел протестанттық гимназияда музыка теориясы мен ән үйретіп, соборда музыкалық жетекші болды.
Сынақ мерзімі аяқталған соң, 1703 жылы Хәндел Гамбургке көшті — сол кезде жалғыз неміс опера театры сонда жұмыс істеп тұрды. Ол театр оркестріне скрипкашы әрі клавесинші болып кірді; оркестрді композитор Райнхард Кайзер басқарды, және Кайзер сияқты Хәндел де алғашқы операларында неміс мәтінін итальян тілімен еркін араластырды.
Гамбургте Хәндел композитор Иоганн Маттезонмен жақындасты. 1703 жылдың жазында олар органист Дитрих Букстехуденің ойынын тыңдау үшін бірге Любекке барды; ол екеуіне де өз орнын алмастыруды ұсынды, бірақ бұл үшін қызына үйлену керек еді, сондықтан екеуі де бас тартты. Бір жылдан соң Маттезонның бір операсы қойылып жатқанда достар арасында дау шығып, Маттезон Хәндeлді шпагамен шала жаздап шаншып кете жаздады — оны үлкен түйме құтқарып, соққыны бұрып жіберді; кейін олар татуласып, өмірінің соңына дейін хат жазысып тұрды.
1705 жылы Хәндeлдің алғашқы опералары — «Альмира» (8 қаңтарда қойылды) және «Нерон» (25 ақпанда) — сахнаға шықты, ал 1708 жылы сол гамбург театрында ол бұрын жазған «Флориндо» мен «Дафна» дилогиясы қойылды.
1706 жылы Хәндел Италияға аттанды. Флоренцияда ол Фердинандо Медичидің қонағы болды — Фердинандо музыкаға қызығушылық танытып, клавирде өзі де ойнайтын әрі опера қойылымдарына қамқорлық жасайтын адам еді; Флоренцияда оны алдымен суық қарсы алды — оның мәнeрі итальяндарға бөтен көрінді. Флоренцияда Хәндел бірнеше кантата жазды.
1707 жылы Хәндел Рим мен Венецияда болып, Доменико Скарлаттимен танысып, онымен клавир мен орган ойнауда сынға түсті. Римде опера рим папасының тыйымына ұшырағандықтан, ол кантаталар мен ораториялар жазды, солардың арасында кардинал Бенедетто Памфилидің либреттосымен жазылған «Уақыт пен Ақиқаттың Салтанаты» бар. Флоренцияға оралғаннан кейін Хәндел өзінің алғашқы толық итальяндық операсы «Родригоны» сәтті қойды, ал келесі жылы Римде Алессандро Скарлатти мен Арканджело Кореллимен танысып, «Қайта тірілу» ораториясын жазды.
Хәндeлдің екінші итальяндық операсы «Агриппина» 1709 жылы Венецияда қойылып, зор табысқа ие болды — оны композитордың итальяндық операларының ішіндегі ең үздігі деп есептейді; либреттосын кардинал Винченцо Гримани жазды, опера қатарынан жиырма жеті рет қойылды.
1710 жылы Италияда танысқан барон Кильмансектің кеңесімен Хәндел Ганноверге келді. Мұнда композитор Агостино Стеффани оған ағылшын заңы бойынша болашақта Ұлыбритания королі болуға тиіс курфюрст Георгтің сарайында капельмейстер орнын алуға көмектесті. Кету рұқсатын алған соң, сол жылдың күзінде Хәндел Дюссельдорф пен Голландия арқылы Лондонға аттанды — онда опера жанр ретінде әлі қалыптаспаған еді; қыста оны патша ханым Аннаға таныстырды, ол бірден оның ықыласына бөленді.
Лондон сахнасына арналған «Ринальдо» операсын Хәндел Тассоның поэмасы бойынша жазды; 1711 жылғы премьера оны жұрт алдында бірінші дәрежелі композитор еткен. Либреттосын театр директоры Аарон Хиллдің сценарийі бойынша Джакомо Росси жазды. Итальян операсына қарсы жазушылар Ричард Стил мен Джозеф Аддисон оны қатты сынға алды. Жазда Хәндел Ганноверге қайта оралды, бірақ келесі жылдың күзінде, кейін қайта оралу шартымен рұқсат алып, Лондонға тағы да келді.
Лондонда орнығып алған соң, Хәндel «Адал бақташы» операсын (1712) қойды, артынан «Тесейді» (1713 жылдың қаңтарында) — екеуі де Джакомо Россидің либреттосымен, бірақ «Ринальдо» тапқан табысқа жете алмады. 1713 жылы қаңтарда ол Испания мұрагерлігі соғысын аяқтаған бейбіт келісімге арнап Утрехт Te Deum-ын жазды, бірақ шетелдіктерге ресми салтанат үшін музыка жазуға тыйым салынғандықтан, алдымен патша ханым Аннаның туған күніне арнап құттықтау одасын жазды, ал Te Deum барлық жағдайда шілдеде Әулие Павел соборында орындалды. Патша ханым Анна Хәндeлге өмір бойы 200 фунт зейнетақы тағайындады.
1713 жылы Хәндел біраз уақыт Суррей графтығында, бай меценат әрі музыка сүюшінің мүлкінде болды, ал одан кейін шамамен екі жыл Лондон маңындағы граф Бёрлингтонның үйінде тұрды; сонда ол Антуан Удар де ла Моттың трагедиясы бойынша «сиқырлы» «Амадис» операсын жазды, ол 1715 жылы қойылды. Осы кезде патша ханым Аннаның Хәндeлдің бұрынғы меценаты жататын ганновер тармағымен қарым-қатынасы нашар болатын, бірақ Англияда сарай композиторы атағын алған композитордың өзі Ганноверге қайтуға асықпады.
1714 жылы тамызда патша ханым Анна қайтыс болды, тағына Ганновер курфюрсты Георг отырды — Хәндел қайта оралуға уәде берген сол меценат. Алғашында композитордың жағдайы қолайсыз болды, бірақ мейірімді әрі музыканы жақсы көретін Георг Хәндeлді сарайға қабылдады.
1717 жылдың жазынан 1719 жылдың көктеміне дейін Хәндel герцог Чендостың шақыруымен оның Лондон маңындағы Кэннонс мүлкінде тұрып, герцог капелласына антемдер, «Эстер» ораториясы мен «Ацис пен Галатея» кантатасын жазды — Хәндел өмір сүрген кезде бұл оның ең жиі орындалған туындысы болды. «Эстер» ораториясы үшін герцог Хәнделге мың фунт төледі; 1718 жылы композитор сондай-ақ өз меценатының үй оркестрін басқарды.
1720 жылдан 1728 жылға дейін Хәндел Корольдік музыка академиясының директоры қызметін атқарды; осы үшін ол әншілер іздеп Германияны аралап, Ганновер, Галле, Дрезден мен Дюссельдорфта болды. 1720 жылы Хеймаркетте королге арналған «Радамист» операсының премьерасы сәтті өтті, бірақ сол жылдың соңында Лондонға Джованни Бонончини келіп, оның «Астарта» операсы Хәндeлдің табысын көлеңкелеп тастады — екі композитордың арасында Хәндeлге қас аристократтар қолдаған бәсеке басталды. Сол кезеңдегі опералардың ішінде «Юлий Цезарь», «Тамерлан» және «Роделинда» табысты болды.
Хәндel британ азаматтығын алды; 1727 жылы маусымда король Георг I қайтыс болды, тағына Георг II отырды, оның тәж кию рәсіміне Хәндel «Садок діни қызметкер» антемін жазды. Джон Гей мен Иоганн Пепуштың, соның ішінде Хәндeлдің мәнерін де мысқылдаған сатиралық «Қайыршылар операсы» (1728) Академия үшін ауыр соққы болды; композитор Джон Джеймс Хайдеггерден қолдау тауып, кеткен әншілердің орнына жаңаларын іздеп Италияға аттанды, сонымен қатар опера мәнерін жаңарту үшін Леонардо Винчидің мектебінде болды; осы сапар кезінде Хәндел анасының денсаулығы нашарлағанын біліп, Галлеге асығыс оралып, онда екі апта болды. Сол жылдардың ең табысты операсы — «Орландо» (1733) деп есептеледі.
Хәндел «Девора» мен «Гофолия» ораторияларын жазды, содан кейін қайтадан итальян операсына оралды. Әкесі Георг II-мен қайшылықта болған Уэльс принці қарсылас «Ақсүйектер операсын» құрды, оған итальян композиторы Никола Порпора қосылды, кейін оған Иоганн Хассе де қосылды, және труппалар арасында бәсеке өрбіді. Хәндел жаңа итальян әншілер труппасын жинап, Ковент-Гарденде қойылымдар үшін Джон Ричпен келісімге келді, онда, басқа шығармалармен қатар, «Ариодант» пен «Альчина» операларын және француз бишісі Мари Саллеге арнап жазылған «Терпсихора» опера-балетін көрсетті. 1720–1730 жылдары Хәндel негізінен опералар жазды, ал 1740 жылдардан бастап оның шығармашылығында ораториялар басым бола бастады — солардың ішіндегі ең танымалы, Чарльз Дженненстің мәтінімен жазылған «Мессия», алғаш рет Дублинде орындалды.
1740 жылдардың соңында Хәндeлдің көзі нашарлай бастады, ал 1752 жылдың мамырында оны офтальмолог Джон Тейлор сәтсіз операциялады. Ауру одан әрі дамыды, 1753 жылы Хәндel толық соқыр болды. Қайтыс болардан бірнеше күн бұрын, 1759 жылы 6 сәуірде, ол «Мессияны» дирижёрлады; орындалу кезінде оның күш-жігері таусылды, ал Пасха қарсаңында, 1759 жылы 14 сәуірде, Хәндel қайтыс болды. Оны Вестминстер аббатында, Ақындар бұрышында жерледі.
Хәндел көптеген жанрда жұмыс істеді: өмірінде ол қырыққа жуық опера («Юлий Цезарь» мен «Ринальдо» соның ішінде), отыздан астам оратория, шіркеу мен орган үшін көптеген туынды, сондай-ақ дауысқа және аспаптарға арналған камералық музыка жазды. Хәндeлдің салтанатты пьесаларының арасында — «Су үстіндегі музыка», сондай-ақ «Корольдік от-жарық музыкасы». Хәндел итальян операсын дамудың ең жоғары деңгейіне жеткізіп, ағылшын ораториясы мен орган концерті жанрларын қалыптастырды; бүгінде оның шығармалары дәстүр бойынша британ тәж кию рәсімдері мен мемлекеттік салтанаттарда орындалады. 1742 жылы «Мессияның» табысынан кейін Хәндел бір де бір итальян операсын жазбады, ағылшын ораторияларына көшті. Хәнделдің барлық шығармалары музыкатанушы Бернд Базельт 1978–1986 жылдары құрастырған Händel-Werke-Verzeichnis (HWV) каталогы бойынша жүйеленген.
XVIII ғасырдың ортасында Хәндел өз дәуірінің ең танымал композиторы болды және тірі классик ретінде қабылданды; ол Ұлыбританияның ұлттық композиторы саналады. Опера мұрасы ұзақ уақыт көлеңкеде қалды — тек Ombra mai fu, Lascia ch'io pianga сияқты жекелеген ариялары ғана есте қалды, — бірақ ХХ ғасырдың екінші жартысында барокко музыкасын түпнұсқалық дыбыстауға деген қызығушылық артқан сайын, Хәндeлдің опералары жетекші театрлардың сахнасына қайта оралды; оларды алғаш қайта ашқан неміс театрлары 1920 жылдары болды.
Сайтта Хәндeлдің аспаптық пьесалары жинақталған — фуга, менуэттер, гавот, токката, прелюдия, увертюра, паспье, аллеманда, сонатина, антре және басқалары, көбіне жалғыз фортепианоға арналған. Олардан басқа «Корольдік от-жарық музыкасынан» алынған «La Réjouissance» пьесасының труба мен фортепианоға бейімделген нұсқасы, соққы аспаптарына арналған екі пьеса, аралас хорға арналған «Antioch» хоралдық әуені және түпнұсқа тілінде жазылған жиырмаға жуық опера ариясы бар — «Ринальдо», «Аталанта», «Дейдамия», «Роделинда», «Фарамондо» опералaрынан алынған. Бұл басылымдардың барлығы — «Орта» және «Орта+» деңгейінде; сайтта Хәнделмен танысуды фуга, менуэттер, гавот және токкатадан бастаған қолайлы.