1681–1767 · Барокко
Георг Филипп Телеман (1681–1767) — барокко дәуірінің неміс композиторы, капельмейстер және музыка сыншысы; оның шығармашылығының ең өнімді кезеңі Гамбургте өткен жылдарға тура келді. Ол вокалдық, аспаптық және театрлық музыка жазды, өз ноталарын өзі басып шығарды және ашық концерттер ұйымдастырды. Орындаушыларға ол әр түрлі күрделілік деңгейіндегі екі аспапқа арналған камералық сонаталарымен таныс.
Телеман Магдебургте, ұрпақтары ұзақ уақыт бойы университеттік білім алған отбасында дүниеге келді. Әкесі Генрих Киелі Рух шіркеуінде диакон болып қызмет етті және 1685 жылы, ұлына төрт жас кезінде, қайтыс болды. Отбасындағы алты баланың ішінен ересек жасқа тек Георг Филипп пен оның үлкен ағасы Генрих Маттиас жетті; Генрих Маттиас кейін Апольда қаласына жақын Вормштедтте лютерандық пастор болды және 1746 жылы қайтыс болды.
Ол ескі қала гимназиясы мен собор жанындағы мектепте оқыды, онда латын тілі, риторика және неміс әдебиеті сияқты пәндер оқытылды, ал өзі бірнеше тілде өлең жаза бастаған еді. Ол Магдебургтің музыкалық қойылымдарына қатысып, скрипка, флейта және клавесин ойнауды үйренді. Он жасынан бастап кантор Бенедикт Кристианидің жетекшілігімен алғашқы шығармашылық талпыныстар жасады; жергілікті органистен алған қысқа клавиш сабақтары нота емес, табулатураға негізделгендіктен, оны қанағаттандырмады. Кейін ол өз бетінше үйренді — Кристиани мен басқа авторлардың партитураларын көшіріп жазды — осылай өз ариялары мен мотеттерін, аспаптық пьесаларын жаза бастады.
Он екі жасында ол Кристиан Генрих Постельдің либреттосына «Сигизмунд» атты алғашқы операсын жазды. 1685 жылдан бері жесір болған анасы туыстарымен бірге ұлынан аспаптарын тартып алып, музыкамен айналысуға тыйым салды. Біраз уақыт ол түнде жасырын шығарма жазып, оңашада қарызға алған аспаптарда ойнады, ал 1693 жылдың соңы немесе 1694 жылдың басында анасы оны музыкадан алшақтату үшін Целлерфельд маңындағы мектепке жіберді.
Целлерфельдте Телеманның жаңа ұстазы Каспар Кальвер — теолог, тарихшы, математик әрі жазушы, өзі де музыкаға қызу қызығушылық танытқан адам — болды; ол шәкіртін шығармашылықты тастамауға көндіріп, төрт жыл бойы онымен музыка теориясын оқыды. Телеман дерлік әр апта сайын хор шығармалары, сондай-ақ ариялар мен аспаптық пьесалар жазды.
1697 жылы ол Хильдесхаймдегі Андреанум гимназиясына түсті, онда ректор Иоганн Кристоф Лозиустың басшылығымен клавикорд, орган, скрипка, гамба, барокко флейтасы, гобой, контрабас және тромбон ойнауды негізінен өз бетінше үйренді. Лозиус оған мектеп қойылымдарына арналған әндер жазғызды, ал Теодор Криспен атты діни әке оған Әулие Годхарт монастырының католик шіркеуінде неміс кантаталарын орындауға рұқсат берді. Ганновер мен Брауншвейгке сапарлары оны француз және итальян театр стилімен, сондай-ақ Корелли, Кальдара мен Стеффанидің итальян вокалдық музыкасымен таныстырды. Осының бәріне қарамастан, ол Андреанумды жүз елу түлектің ішінен үшінші болып бітірді.
1701 жылы мектепті бітіріп, Телеман қысқа уақытқа туған қаласы Магдебургке оралды, содан кейін анасының талап етуімен Лейпциг университетіне түсті — таңдау сол кездегі музыкалық өмірдің маңызды орталығына түсті. Жолда, Галле қаласында, ол он алты жасар Георг Фридрих Гендельмен танысты, бұл достық өмір бойы жалғасты.
Лейпцигте оның бір псаломы Әулие Фома шіркеуінде орындалып, бургомистр Франц Конрад Романусқа ұнады; ол Телеманға осы шіркеу үшін айына екі кантата дайындауды ұсынып, кейін де оны қолдап отырды — осыдан кейін Телеман өзін толығымен музыкаға арнауды шешті. Университетке түскеннен кейін бір жылдан соң ол қырық студент-музыканттан тұратын әуесқой Collegium musicum оркестрін жинады. 1702 жылдан бастап ол қалалық опера театрының қойылымдарын басқарды және театр 1720 жылы жабылғанша оның бас композиторы болып қалды, генерал-бас партиясын ойнап, кейде ән де айтты. Сосын ол Әулие Фома шіркеуінің органисі болды, қартайған қарсыласы Иоганн Кунауды басып озып; дәмдары әртүрлі болғанымен, Телеман Кунаудың өзінің полифониялық шеберлігіне ықпал еткенін мойындады, бірақ, мүмкін, олардың арасындағы шиеленіс салдарынан бұл қызметтен ерте кетті. Ол Лейпцигтен Берлинге екі рет барды, ал 1704 жылы университет шіркеуінің музыкалық жетекшісі әрі органисі болды.
1704 жылы, өз автобиографиясы бойынша, граф Эрдман фон Промниц Телеманды Зорау (қазіргі Польшадағы Жары) сарайының капельмейстері болуға шақырды; ол бұл қызметке 1705 жылдың маусымында кірісті. Граф жуырда Италия мен Франциядан оралып, француз аспаптық музыкасының табанды жанкүйеріне айналған және Телеманнан Люлли мен Кампраның мұрагерін көрген еді — осы әсерден Телеман француз стилінде жаза бастады. Краков пен Плеске сапарларында ол поляк және моравия халық музыкасын естіп, оны «дөрекі әдемілігімен» тәнті еткенін айтты. Зорауда ол ақын Эрдман Ноймайстермен жақындасты; 1711 жылы Ноймайстер Телеманның тұңғыш қызының қыдалатасы болды, ал он жылдан кейін Телеманның өзі оны Гамбургтегі Әулие Иаков шіркеуінің бас пасторы қызметіне ұсынды. 1706 жылдың басында швед королі XII Карлдың әскерлерінің басып кіруінен Телеман Зораудан Одердегі Франкфуртқа қашуға мәжбүр болды және маусымға дейін қайта орала алмады.
1708 жылы 24 желтоқсанда Телеман Саксен-Эйзенах герцогі Иоганн Вильгельмнің жаңадан құрылған сарайының капельмейстері болды, ал келесі жылдың тамызында оның хатшысы болды. Эйзенахтағы жылдары ол шіркеу кантаталарының бірнеше толық жылдық циклін, көптеген мессалар мен псалмдарды, өз мәтіндеріне жазылған серенадаларды, ондаған неміс және итальян кантаталарын, сондай-ақ оркестрлік концерттерді қоса көптеген аспаптық музыка жазды; өз сөзімен айтқанда, ең үлкен табысты оның трио-сонаталары әкелді. Эйзенахта ол, бәлкім, Иоганн Себастьян Бахпен танысқан — оның немере ағасы сол жерде сарай органисі болған — және 1714 жылы Бахтың ұлы Карл Филипп Эмануэльдің қыдалатасы атанды. 1709 жылы ол демалысқа шығып, Зорауға оралды және композитор Даниэль Эберлиннің қызы Амалия Луиза Юлиана Эберлинге үйленді; он бес айдан кейін, 1711 жылдың қаңтарында, ол қызының дүниеге келуінен кейін қайтыс болды.
1711 жылдың соңына қарай Телеман, бәрінен көрінгендей, сарай өміріне барған сайын шаршай бастады — жұмыс көлеміне, сарайдың музыкаға немқұрайлы қарауына және ғаделден шығып қалудың оңайлығына шағымданды. Дрезден сарайының тартымды ұсынысы да оны үлкен шығармашылық еркіндік іздеуден тоқтата алмады, ол Франкфурт-на-Майндағы Барфюссеркирхе шіркеуінің қалалық музыка директоры мен капельмейстері қызметтеріне ие болды және 1712 жылы 18 наурызда сол жерге келді. Бұрынғы қамқоршысы Саксен-Эйзенах герцогынан «сырттай» капельмейстер атағын алды. Оның міндеттеріне екі шіркеуге музыка қамтамасыз ету, мерекелерге шығарма жазу, өзі таңдаған мектеп оқушыларына жеке сабақ беру және гимназияда ән салуды бақылау кірді. 1713 жылы ол «Фрауэнштайн» қоғамы негізінде Collegium musicum-ды қайта жандандырып, апта сайынғы, кейін екі апта сайынғы концерттер бастады — осылай Франкфурттың жүйелі концерттік өмірі басталды.
1714 жылы 28 тамызда он алты жасар Мария Катарина Текстор — қалалық кеңес қызметкерінің қызы — Телеманның жұбайы болды; бұл некеден сегіз ұл мен бір қыз дүниеге келді, олардың ешқайсысы музыкант болмады, ал неке оған Франкфурт азаматтығын берді. 1715 жылдан бастап ол өз шығармаларын жариялай бастады, келесі үш жылда төрт аспаптық музыка жинағын шығарды. 1716 және 1717 жылдары оған Гота мен саксондық эрнестин сарайларында капельмейстер қызметі ұсынылды, бірақ ол Франкфуртта қалып, бұл ұсыныстарды жалақысын көтеру үшін пайдаланды. 1719 жылы Дрездендегі саксон мұрагер ханзадасының үйлену тойында ол Лотти, Хайнихен мен Шмидттің операларын және скрипкашы Франческо Мария Верачиниді тыңдады, ал скрипка концертін досы, скрипкашы Иоганн Георг Пизендельге арнады.
1721 жылы 10 шілдеде еркін Гамбург қаласы Телеманға Иоанн гимназиясының канторы және қаланың бес басты шіркеуінің музыкалық директоры болуды ұсынды; Гамбург тыңдармандары оның музыкасын бұрыннан білетін — қалада оның «Брокес-пассионы» мен «Шыдамды Сократ» операсы қойылған болатын. Ол осы қызметке 1721 жылы 17 қыркүйекте кірісті.
Гамбургте оның мансабының ең өнімді кезеңі басталды: ол әр жексенбі сайын екі кантата және Ұлы оразаға жаңа пассион ұсынуы, қала мерекелеріне музыка жазуы, ал жыл сайын қала жасағы үшін «Kapitänsmusik» жазуы керек еді, кантор ретінде аптасына төрт күн оқушыларды оқытты. Ол қайтадан Collegium musicum-ды басқарды, 1721 жылы қарашадан бастап апта сайынғы жария концерттер сериясын бастады, олар танымал болғаны соншалық 1724 жылы кеңірек үй-жайға көшірілді. 1722 жылдан ол Генземаркт опера театрын да басқарды, бірақ көрермен санының азаюы салдарынан 1738 жылы жабуға мәжбүр болды.
Жария концерттер мен опера қойылымдары кейбір шіркеу шенеуніктерінің наразылығын тудырды, бірақ өздері концерттерге жиі баратын қалалық кеңес оларды қолдамады. Телеман өзінің жыл сайынғы пассиондарының мәтіндерін баспадан шығару мен сату құқығы үшін ұзақ күресіп, ақыры 1757 жылы оған қол жеткізді. 1722 жылы Лейпциг канторы Иоганн Кунау қайтыс болғаннан кейін, Лейпциг кеңесі бір ауыздан Телеманды оның мұрагері етіп сайлады, бірақ ол бұл ұсынысты Гамбургте жалақысын көтеру үшін пайдаланып, Лейпциг қызметінен бас тартты.
Гамбургтегі қызметінен басқа Телеман тағы екі лауазым атқарды: 1723–1726 жылдары ол Байройт сарайының сырттай капельмейстері болды, ал 1725–1730 жылдары Эйзенах сарайының тілшісі ретінде Солтүстік Еуропадағы музыкалық жаңалықтарды хабарлап тұрды. Осы жылдары оның екінші некесі бұзыла бастады: әйелінің үлкен карта қарызы туралы қауесет тарады, оны өтеуге Гамбургтегі достары көмектесті, ал 1736 жылы ол үйінен кетіп қалды.
1725 жылдан бастап Телеман өз музыкасын басып шығарудың ауқымды бағдарламасын жүзеге асырды: келесі он бес жылда, дерлік барлығын өз атынан, қырық үш басылым шығарды, баспа тақталарын өзі ойып жасады, жарнама мен жазылымды өзі ұйымдастырды, ал 1728 жылға қарай бірнеше қалада — Франкфуртта, Берлинде, Амстердамда, Лондонда, Лейпцигте, Йенада және Нюрнбергте — өкілдері болды. 1737 жылдың күзінде ол париждік музыканттардың бұрыннан келген шақыруын қабылдап, 1738 жылдың мамыр соңына дейін Парижде болды — бұл, атап айтқанда, шығармаларының рұқсатсыз қайта басылуына қарсы тұру үшін еді. Парижде ол өзінің жиырма жылдық корольдік баспа артықшылығын алды, сол жерде канондық дуэттер жинағы мен бірнеше жаңа ішекті квартет бастырды, ал соңғы шығармалары Мишель Блаве, Жан-Пьер Гиньон және Антуан Форкренің ыстық ықыласына бөленді. Осы сапардан басқа, ол бүкіл өмірін неміс тілді жерлерде өткізген сияқты.
1739 жылы Телеман Лоренц Мицлер құрған ғылыми қоғамның алтыншы мүшесі болды, бірақ кейін одан шықты. 1740 жылы ол қырық төрт басылымының баспа тақталарын сатуға қойды, қалған жылдарын теориялық еңбектерге арнамақ болды; Гамбургтегі қызметтерін жалғастырса да, 1740–1755 жылдары оның музыкалық өнімі күрт азайды. Осы жылдары ол бақша ісіне қызығып, Берлиндегі жас композиторлармен хат алысты, ал 1755 жылы үлкен ұлы Андреас қайтыс болғаннан кейін немересі Георг Михаэльді тәрбиелеуге кірісті. Сол 1755 жылы, жетпіс төрт жасында, ол қайта жаңа күшпен рухани ораторияларды жаза бастады.
Телеманның денсаулығы негізінен мықты болды, дегенмен 1730 жылдың мамырында ол ауыр талма ұстамасынан аман қалды, кейін бірнеше рет Пирмонттың минералды суларымен емделуге барды. Сексен жасқа қарай ол аяғының әлсіздігі мен көру қабілетінің нашарлауына шағымдана бастады, соңғы партитураларында оның қолын көшірушілердің қолы жиі алмастырды; дегенмен 1765 жылы, У. Дж. Хертельдің естелігі бойынша, қартайған композитор оны музыка теориясы жайлы қызу әңгімеге тартты. Телеман 1767 жылы 25 маусымда кешке өз Гамбург пәтерінде қайтыс болды; оны 29 маусымда сақталмаған Әулие Иоанн монастырының зиратына жерледі, ал Гамбург ратушасының алдында оның құрметіне естелік тақта орнатылған.
Телеман өз заманының дерлік барлық жанрында жазды: опералар, шіркеу кантаталары мен пассиондар, оркестрлік сюиталар мен концерттер, сондай-ақ әртүрлі аспаптар мен олардың алуан түрлі құрамдарына арналған орасан көп камералық музыка. Композитордың өз сөзімен айтқанда, тыңдаушылар арасында ең үлкен табысты дәл оның трио-сонаталары әкелген. Оның музыкалық тіліне француз аспаптық музыкасы, итальяндық вокалдық жазу мәнері және Польша мен Моравия жерлерінде естіген халық музыкасы әсер еткен. Телеманның аспаптық шығармаларының арасында бассыз сонаталар, яғни клавиш сүйемелдеуінсіз, екі әуендік аспапқа арналған пьесалар да кездеседі. Шығармаларының едәуір бөлігін ол үй жағдайында бірге ойнауға арнап жазды және өз музыкасын мүмкіндігінше кеңірек таратуды көздеп, орындау техникасын шектен тыс күрделендірмеуге тырысты. Жастайынан ол скрипка, флейта, гобой және виола да гамба сияқты бірнеше аспапты өз бетінше үйренген, және бұл әртүрлілік оның музыкасынан айқын көрінеді — ол ішекті аспаптар үшін де, үрмелі аспаптар үшін де бірдей еркін жаза білген деуге болады.
Сайттағы ноталар дәл осы мұра қабатына жатады: бұл — оркестрсіз және жеке бас партиясынсыз, екі аспапқа арналған сонаталар, оның шығармалары арасында Sonates sans basse жинағымен ұсынылған жанр. Мұндай пьесалар орындаушыларға Телеман музыкасын аккомпанементсіз, тек екеуара орындап, екі әуен желісін бірден есту мүмкіндігін береді. «Première sonate en duo» мен «Seconde sonate en duo» екі аспапқа арналып жазылған, ал «Sonatas for two recorders» атты сонатасы бір жұп блокфлейтаға арналып жазылған.
Сайттағы үш шығарма әртүрлі деңгейге арналған: «Première sonate en duo» мен «Seconde sonate en duo» бастапқы кезеңнен өткен оқушыларға сай келсе, «Sonatas for two recorders» орта деңгейдегі оқушыларға арналған, яғни негізгі дағдыларды меңгерген орындаушыларға сай келеді. Алдымен осы алғашқы екі пьесадан бастап, содан кейін блокфлейтаға арналған күрделірек сонатаға көшкен ыңғайлы. Дуэтте бірге ойнау серіктесіңді мұқият тыңдауға, өз партияңды одан бөлек, дербес ұстауға және дәл уақытында кіруге үйретеді — мұндай дағдыларды жалғыз ойнап жүріп дамыту оңай емес. «Sonate en duo»-ның қарапайым, күрделі емес фактурасы мұғаліммен де, басқа оқушымен де бірге ойнаудың алғашқы тәжірибесі үшін қолайлы.