1786–1832 · Дания · Классицизм
Фридрих Кулау (1786–1832) — неміс-дат композиторы әрі пианисті. Ол Төменгі Саксонияда туған, 1810 жылы Копенгагенге көшіп, 1813 жылы Данияның азаматтығын алды. Орындаушылар үшін ол ең алдымен фортепианоға арналған сонатиналарымен танымал: оның шығармаларының ішінде ең жиі осылар ойналады және жазылады, сонымен қатар Кулау флейтаға көп жазды.
Фридрих Кулау 1786 жылы 11 қыркүйекте Төменгі Саксониядағы Ильцен ауданында дүниеге келді. Оның әкесі, атасы және ағасы әскери гобой ойнаушылар болған. Отбасы кедей тұрды, бала көп еді, бірақ ата-анасы фортепиано сабағына ақша тапты. Әкесінің аты Иоганн Карл, анасы — Шарлотта Доротея, қыздық тегі Зегер. Баласына музыкадан аздап сабақты әкесі өзі берді, бірақ оны музыкант етіп оқыту туралы ешкім шешім қабылдаған жоқ.
Кулау бала кезінде құлағаннан кейін оң көзінен айырылды. Ол ұзақ ауырып жатқанда баланы алаңдату үшін төсегінің үстіне көлденең етіп фортепиано қойды. Бала аспаптан қол үзбеді, ал ата-анасы оның музыкалық қабілетін байқады. Ол сауыққаннан кейін оған жақсырақ ұстаз тапты: органист Аренбостель оның фортепиано мұғалімі болды. Сол кезде-ақ композиторлық дарыны да көріне бастады. Кулау флейтаға арналған шағын пьесалар жазып, оларды осы аспапты жақсы көретін таныс бакалейшыға апаратын.
1800-жылдардың басында Кулау Гамбургке барды. Онда оның ұстазы кантор әрі музыка директоры К. Ф. Г. Швенке болды. Ол қатал, бірақ шебер үйретті, және дәл осы адамнан Кулау берік теориялық дайындық алды, ол оның барлық шығармасынан көрінеді. Швенке қабілетті шәкіртін жоғары бағалап, онымен тегін айналысты. Кулау күнкөрісін музыка сабағын беру арқылы тапты.
Фортепианодан бөлек ол скрипка және виолончельде де ойнауды үйренді, бірақ ең жақсы меңгергені фортепиано болды, онда ол сирек кездесетін шеберлікке жетті. Өмірге құштар жас жігіт көп ұзамай жеке және көпшілік музыкалық кештердің қалаулы қатысушысына айналды. Ол дауысқа, фортепианоға, флейтаға және ішекті аспаптарға шығармалар жазды, ал кейінірек, соның ішінде 1808–1809 жылдардың қысында, көпшілік алдында пианист-солист ретінде өнер көрсетті. 1810 жылдың мамырында Лейпцигте оның 1–3 опустары — фортепианоға арналған үш рондо жарық көрді.
1810 жылы Кулау Наполеон соғыстарынан аулақ болғысы келіп, Данияға көшті. Ол кезде Гамбург француздардың қолына өтіп, Кулау өзін әскерге шақырылатындар тізіміне енгізгенін білді. Ол қашып, Копенгагенге жалған атпен келді. Алғашқы кезде ізіне түсуден қорқып жасырынып жүрді, бірақ көп ұзамай өз атымен өнер көрсете бастады.
Корольдік театрдағы алғашқы концертін ол 1811 жылы 23 қаңтарда берді. Одан кейін басқа концерттер өтті, және барлық жерде Кулауды таңданыспен қарсы алды. Жыл аяқталмай-ақ оны патшайымға ойнауға шақырды, музыканы сүйетін көптеген құрметті үйлердің есігі оған ашылды. Бірінші концертте ол өзінің до мажор фортепиано концертін орындады және оны кейін Вейсеге арнады.
Данияда өткен алғашқы жылдары ақшалай жағынан оған ауыр болды. Күн көру үшін ол музыка сабағын берді, бірақ мұны ұнатпады және мүмкін болған бойда тоқтатты. Кейін ол тек теория мен композициядан ғана сабақ берді, одан кеңес сұраған жас музыканттар аз болмады; олардың арасында Иоганн Христиан Гебауэр бар еді. 1812 жылы ол Данияда болуын әлі уақытша деп атаған, бірақ 1813 жылы Данияның азаматы болды. 1814 жылы оның қарт ата-анасы мен кенже қарындасы көшіп келіп, шығын көбейді. Негізгі табыс көзі оңай сатылатын шағын пьесалар болды, мұнда алдымен флейта, содан кейін фортепиано көмектесті.
Ақын Адам Эленшлегер Кулаудың опера композиторы ретіндегі сирек дарынын бірінші болып байқады. Ол жас келімсек музыканты іздеп тауып, «Røverborgen» зингшпиліне музыка жазуды тапсырды. Премьера 1814 жылы 26 мамырда Корольдік театрда өтті. Бұл қойылым Данияда музыкада жаңа дәуірді бастады деп айтуға болады: романтикалық леп, жарқын әуендер, құбылмалы жанды бояу және бай оркестрлеу дат сахнасы үшін жаңалық еді.
Музыкаға ұлттық дат әндері көп енді, ал композитор жергілікті колорит іздеді. Сол үшін оны «дат» композиторы деп атады, дегенмен туған кезінде ол неміс болатын. Дегенмен жетістік бәріне ұнаған жоқ: Кунцен мен Клаус Шалль дәуірлеп тұрған музыкалық ортада жаңа музыка қарсылыққа тап болды. Кунцен Кулаудың заманауи музыкасына қарсы қатты сөйледі.
Келесі театр жұмыстары тегіс болмады. Йенс Баггесеннің мәтініне жазылған «Trylleharpen» спектаклі алғаш рет 1817 жылы 30 қаңтарда көрсетілді, бірақ автор оған қуана алмады: екінші көрсетілімде Баггесеннің болжамды плагиатына байланысты жанжал басталып, пьеса алынып тасталды. 1819 жылы оны қайта қойды, бірақ сәттілік болмады. «Elisa» (1820) мен «Hugo og Adelheid» (1827) табысқа жеткен жоқ, ал «Lulu» 1824 жылы тағы да сәтті болды. Кулау Шекспир пьесалары бойынша қойылымдарға да музыка жазды.
1821 және 1825 жылдары Кулау Венаға барып, онда Бетховенмен достасты. Ол Бетховенді жеке білетін және оған қатты тәнті болатын. Кулау Бетховеннің музыкасын концерттерде жиі ойнап, Копенгаген көрермендерін оның көптеген шығармаларымен таныстырды. Бетховеннің әсері Кулаудың өз шығармаларының көбінде байқалады. Замандастары оның фортепианода импровизация жасау шеберлігіне де таңданды.
1828 жылы Кулау «Elverhøj» шығармасына музыка жазып, ең үлкен табысқа жетті (ағылшын тілінде — «Elves' Hill»). Оны бірден жақсы көріп кетті, әсіресе увертюраны және «Kong Christian stod ved høien Mast» әніне жазылған финалдағы корольдік гимнді. Музыкада Кулау дат және швед халық әуендерін өте тиімді пайдаланды. Көпшілік бұл шығарманы дат монархиясына тағзым деп санайды. Сол 1828 жылы оған профессор атағы берілді.
Кулау Копенгагендегі ең жақсы музыкалық отбасылармен араласты. Оның үйі өртеніп, жарияланбаған қолжазбаларының бәрі жоғалды. Өрттен кейін достары мен жанкүйерлері оған ақшалай көмектесті. Ол 1832 жылы наурызда Копенгагенде қайтыс болды. Оны Ассистенс зиратына жерледі. Оны жерлеу кезінде де, қайтыс болғаннан кейін де құрметпен еске алды, ал оның құрметіне ескерткіш тұрғызылды.
Оның шығармаларындағы негізгі аспаптар — флейта, фортепиано және дауыс, ал жанрлары — квинтеттер, концерттер, фантазиялар, рондо және сонаталар. Ол барлық дерлік жанрда екі жүзден астам жарияланған шығарма қалдырды, бірақ жарияланбаған қолжазбалары өртте жоғалды. Фортепианоға ол сонаталар, сонатиналар, вальстер, рондо және вариациялар жазды; оның 1810 жылы шыққан алғашқы 1–3 опустары — үш рондо. Ол жеке аспаптарға, дуэттерге, әндерге және хорға да шығарма жазды. Оның фортепианомен ойналатын ішекті шығармалары да бар: үш квартет, екі квинтет және скрипкаға арналған бірнеше соната. Сонымен қатар ол ішекті квартет, спектакльдерге музыка және бірнеше опера жазды.
Шетелде Кулауды көбінесе флейталар бірге немесе басқа аспаптармен бірге дыбыстайтын камералық музыкасымен және фортепианоға арналған сонатиналарымен біледі. Данияда оның аты «Elverhøj» музыкасымен ажырамас байланысты. Фортепианоға арналған шағын пьесалар — сонатиналар Данияда да, шетелде де үлкен танымалдыққа ие болды. Ең жиі жазылатын және ойналатын — дәл бірнеше фортепиано сонатинасы мен флейтаға арналған көптеген шығарма.
Оның музыкасына ең көп әсер еткен — Бетховен. 1810 жылғы до мажор фортепиано концерті, 7-опус, Бетховеннің до мажордағы бірінші фортепиано концертін айқын еске түсіреді: үш бөлімінің үшеуі де бетховендік концерттің сәйкес бөлімдеріне сілтейді. Флейтаға арналған шығармалары үшін Кулауды өмірінде «флейтаның Бетховені» деп атады.
Кулау театрға музыка жазды. «Røverborgen» зингшпилі оған алғашқы үлкен табыс әкелді, «Lulu» 1824 жылы сәтті болды, ал «Elverhøj» музыкасы 1828 жылы оның ең үлкен табысы болды. Ол Данияда әлі күнге дейін оның атымен байланысты: әсіресе увертюра мен финалдағы гимнді жақсы көреді. Кулау драма театры үшін де жұмыс істеп, Шекспир пьесалары бойынша қойылымдарға музыка жазды. «Elverhøj» музыкасында ол дат және швед халық әуендерін өте тиімді пайдаланды.
Біздің сайтта O 20, No. 1 жинағынан Сонатина I бар: үш бөлім — Allegro, Andante және Rondo. Allegro мен Andante — орташадан жоғары деңгей, ал Rondo — күрделі деңгей. Allegro-дан бастап, содан кейін Andante-ге өтіп, Rondo-мен аяқтауға болады.