1668–1733 · Франция · Барокко
Франсуа Куперен (1668–1733) — барокко дәуірінің француз композиторы, органисты және клавесинисты, ұрпақтан-ұрпаққа мұрагерлік еткен Куперен музыканттар әулетінің көрнекті өкілдерінің бірі. Ол ең алдымен бағдарламалық тақырыпты клавесин пьесаларымен танымал. Сайтта оның «бастапқы деңгейден жоғары» және «орта» деңгейдегі пьесалары жиналған — музыкасымен танысуды соладан бастауға болады.
Франсуа Куперен 1668 жылы 10 қарашада Парижде, ұрпақтан-ұрпаққа мұрагерлік еткен музыканттар отбасында дүниеге келді. Куперендер Шом-ан-Бри (Chaumes-en-Brie) жерінен шыққан, олар Франциядағы XVII–XVIII ғасырлардың ең көп санды музыканттар әулеттерінің бірі болды. Композитордың әкесі Шарль Куперен Париждегі Сен-Жерве шіркеуінің органисы болды — бұл қызметті одан бұрын оның ағасы, клавесинист әрі композитор Луи Куперен атқарған, оның мансабы ерте қайтыс болуымен үзілген. Орган мен клавесиннен басқа Куперен скрипкада, виола да гамбада және арфада ойнай білген. Орындаушылық және композиторлық шеберлігі үшін оны «Куперен Ұлы» (Couperin le Grand) деп атаған — замандастары осылай оны басқа Куперен отбасы мүшелерінен ажыратқан.
Франсуа музыкаға оқи-жаза білуден бұрын әкесінен үйрене бастаған; ол жалпы білім алмаған, ал оның хаттары емле мен стильдің қатаң еместігімен ерекшеленген. Шарль Куперен 1679 жылы қайтыс болды. Бала сол кезде-ақ әкесінің Сен-Жерведегі органист орнын мұрагерлік ету құқығын бекітерліктей қабілет танытқан, дегенмен отбасы ішінде қызметті беру дәстүрі — «survivance» — бойынша ол кәмелетке толғанша бұл қызметті уақытша Мишель-Ришар Делаланд (Michel-Richard de Lalande) атқарды. Франсуаның ұстазы Версаль корольдік капелласының органистерінің бірі болған Жак Томлен (Jacques Thomelin) болды; өмірбаянын жазған Эврар Титон дю Тийенің (Évrard Titon du Tillet) айтуынша, Томлен балаға өте жылы қарап, оған екінші әкедей болған. Франсуаның дарыны, бәлкім, ерте байқалған: ресми келісімшарт жасалғанға дейін-ақ, 1685 жылға қарай, Сен-Жерве шіркеу кеңесі оған жалақы төлей бастаған.
Жиырма бір жасында Куперен анасынан, Мари Гереннен (Marie Guérin) айырылды; қалған тұрмысы мен мансабында, айтуға болады, оған сәттілік серік болды. 1689 жылы ол бай отбасының қызы Мари-Анна Ансоға (Marie-Anne Ansault) үйленді, ал бір жылдан кейін Делаланд жоғары бағалаған оның «Pièces d'orgue» органдық меса жинағы жарық көрді. Осыдан бірнеше жыл өткен соң, ойын шеберлігімен табысқа жеткен Куперен сарай органисы қызметіне ие болып, бұл қызметте өз ұстазы Жак Томленнің орнын басты. Оның музыкалық қасиеттерін патшаның өзі жоғары бағалап, Куперен жыл маусымдары бойынша кезекпен қызмет ететін Корольдік капелланың төрт органисінің біріне тағайындалды. Біраз уақыттан кейін Куперен сарай клавесинисы да болды. Жаңа қызметі оны атақты музыканттармен және сарай ақсүйектерімен таныстырды; дәл сол кезде ол алғашқы камералық музыкасын жаза бастады, сарайдағы қызметін Сен-Жерведегі органист міндеттерімен қатар атқарды. 1693—1695 жылдары ескі корпорация Менестрандизамен дауда Куперен Корольдік капелланың әріптестерімен бірге оған мүше болмай-ақ музыка сабағын беру құқығын сотта қорғады.
Куперен денсаулығы әлсіз және онша қоғамшыл емес мінезді адам болған, бірақ музыкант әрі ұстаз ретінде лайықты мансап құрып, ақсүйектердің құрметіне ие болған. Осы ақсүйектердің пікірінше, онымен шеберлікте тек Луи Маршан (Louis Marchand) ғана бәсекелесе алатын болған. Сарайдағы және Сен-Жерведегі міндеттерін Куперен ұстамды әрі қарапайым түрде атқарған. Дәл клавесинге арналған шығармалары Куперенге даңқ әкеліп, замандастарына оны Жан-Филипп Рамомен (Jean-Philippe Rameau) қатар Франциядағы осы аспаптың басты шебері деп санауға мүмкіндік берді.
1713 жылы Куперен өз шығармаларын жариялауға корольдік рұқсат алды және сол жылы клавесинге арналған төрт кітаптың біріншісін шығарды; барлығы 1730 жылға дейін төрт кітап — 1713, 1717, 1722 және 1730 жылдары — жарық көрді, олар 27 сюитаны («ordres») біріктірді. Куперен «suite» сөзін қолданбай, өз жинақтарын «ordres» деп атаған — оның артынан кейбір әріптестері мен ізбасарлары да солай істей бастаған. 1716 жылы «Клавесинде ойнау өнері» (L'art de toucher le clavecin) оқу құралы жарық көрді; оны кейін кері қайтарып алып, келесі, 1717 жылы қайта басып шығарды. Дәл сол 1717 жылы Куперен ең жоғары сарай музыкалық лауазымдарының бірін — король камералық музыкасының клавесиндегі тұрақты музыканты атағын алды. 1715 жылы Людовик XIV қайтыс болғаннан кейін Купереннің сарай музыкалық өміріне қатысуы азайған болуы мүмкін.
1720-жылдары Купереннің денсаулығы нашарлай берді: 1723 жылға қарай Сен-Жерведе оған немере ағасының көмегі қажет болды. Соңғы басылымдарының арасында 1728 жылғы «Pièces de violes» және 1730 жылғы клавесин пьесаларының төртінші кітабы бар. 1730 жылы Куперен қызметінен кетіп, орнын қызы Маргарит-Антуанеттаға берді; сол кезде сарай клавесинисы қызметі де оған көшті. 1724 жылдан бастап отбасы Париждегі бүгінге дейін сақталған үйде тұрды — ол жер Радзивилл көшесі (rue Radziwill) Пти-Шан көшесімен (rue des Petits Champs) түйісетін жер еді. Композитор 1733 жылы 11 қыркүйекте Парижде қайтыс болды.
Куперен ең көп клавесинге жазған — 250-ден астам әртүрлі көңіл-күйдегі пьеса, әрқайсысы дерлік өзінің, көбіне тартымды атауымен: «Көбелектер» (Les papillons), «Құпия баррикадалар» (Les barricades mystérieuses), «Тортаздың мұңы» (Les fauvetes plaintives) және басқалары; мұндай атаулардың, әдетте, тұрақты қазақша аудармасы жоқ. Бұл пьесалар жеңіл салон музыкасына жақын және жанры бойынша көбіне сол дәуірде кең тараған зайырлы билердің — аллеманда, куранта, сарабанда, гавот, жиганың — стилизациясы болып табылады. Куперен жекелеген пьесаларды «ordres» деп аталатын сюиталарға, ал сюиталарды кітаптарға («livres») топтастырған: кітаптар 1713, 1717, 1722 және 1730 жылдары шығып, барлығы 27 сюитаны құрады.
Куперен ансамбльдік және діни музыка да жазған. Аспаптық ансамбльдердің ішінде — пьесалары алғашқы төрт нөмірмен белгіленген «Корольдік концерттер» (Les concerts royaux) 1714 жылғы жинағы мен нөмірленуді бесінші-он төртінші нөмірге дейін жалғастыратын «Жаңа концерттер, немесе Талғамдар үйлесімі» (Nouveaux concerts, ou les goûts réunis) 1724 жылғы жинағы, сондай-ақ «Люллиге апофеоз» (1725) бар. Діни шығармаларынан екі органдық меса және «Қараңғы таң намазы» (Leçons de ténèbres) деген ортақ атаумен белгілі үш шығарма белгілі. «Клавесинде ойнау өнері» (L'art de toucher le clavecin, 1716) оқу трактатында саусақ қою, тию тәсілі мен орнаментикаға қатысты кеңестер бар; оған алғашқы екі кітап пьесаларының әрқайсысының тональдігіндегі сегіз прелюдия мен итальяндық рухтағы аллеманда қоса берілген. Сайтта Куперенің латын тіліндегі атаулары бар пьесалары жиналған. «Бастапқы деңгейден жоғары» деңгейінде — «Precatio ad Deum» («Құдайға дұға») триосы, «Dialogus inter Jesum et hominem» («Иса мен адам арасындағы диалог») триосы, «Aspiratio mentis ad Deum» («Жанның Құдайға ұмтылуы») триосы және дәл сол «L'Art de toucher le clavecin» трактатынан бірнеше прелюдия. «Орта» деңгейде — «Salve Regina» дуэті, «Salvum me fac Deus» («Мені құтқар, Құдай») ансамбльдік пьесасы және «Usquequo Domine» («Қашанға дейін, Ием») дуэті. Куперен музыкасымен танысуды сайтта «бастапқы деңгейден жоғары» деңгейіндегі пьесалардан бастаған ыңғайлы.