1867–1916 · Испания · Романтизм
Энрике Гранадос (1867–1916) — испан және каталан пианисті, композиторы әрі педагогі. Барселонада музыка академиясын құрды, кейін ол оның есімімен аталды. Үлкен табысқа оның «Испан билері» ие болды, ал ең әйгілі шығармасы — Гойя картиналарынан шабыт алған «Гойескас» фортепиано сюитасы. 1916 жылы Ла-Манш бұғазында қаза тапты.
Энрике Гранадос 1867 жылы 27 шілдеде Лерида қаласында әскери қызметкердің отбасында дүниеге келді. Көп ұзамай отбасы Канар аралдарына көшті: әкесі Санта-Крус-де-Тенерифенің әскери губернаторы болып тағайындалды, олар онда шамамен үш жарым жыл тұрды. Кейінгі жылдары Гранадос бұл кезеңді, әсіресе үйінің терезесінен көрінетін апельсин мен лимон ағаштарының бағын, үлкен жылулықпен еске алатын.
1874 жылы отбасы Барселонаға қоныстанды. Бала музыкаға ерте бейімділік танытты, ата-анасы оны қолдады: алғашқы сабақты әкесінің әріптесі, офицер берді, кейін фортепиано мұғалімі Франсиско Хурнет табылды — ол онымен 1878 жылдан 1882 жылға дейін айналысты. Гранадос денсаулығы нашар болғандықтан мектепке бармады, сондықтан музыкаға көбірек уақыты қалды.
Келесі ұстазы Хуан Пухоль болды — композитор әрі педагог, Барселонадағы ең жақсы фортепиано мұғалімі деп саналатын. Оның шәкірттері арасында Исаак Альбенис пен Рикардо Виньес те болған. Гранадос онымен 1882 жылы айналыса бастады, ал 1883 жылы 27 мамырда жаңадан бастаған пианистерге арналған байқауда сыйлық алды; қазылар алқасында Альбенис пен Фелипе Педрель болды. Музыка теориясын Гранадос Педрельден оқыды, испан фольклорына да қызығатын — кейін ол оның шығармаларына айтарлықтай әсер етті.
1886 жылдың қаңтарында Гранадос Барселонадағы «Де лас Делисиас» кафесінде күніне бес сағат ойнай бастады. Келушілер әсерлі эффектілерге толы пьесаларды жақсы көретін, бұл жас жігіттің талғамынан алыс еді. Отбасының досы, кәсіпкер Эдуардо Конде оны балаларына музыка мұғалімі етіп жалдады және кафе төлегенмен бірдей ақы төледі. 1886 жылы 9 сәуірде Гранадос Рикардо Виньеспен бірге Барселонадағы Атенейде концертке қатысты.
Гранадос Испанияда музыкалық білімін аяқтау мүмкін емес екенін түсінді де, Парижге баруға бел буды; Эдуардо Конде бұл жоспарды қолдады. Сапарға керек қаражатты көбейту үшін ол тағы екі ай «Филипино» деген басқа кафеде халық әуендерін импровизациялап ойнады. 1887 жылдың қыркүйегінде Гранадос Парижге аттанды.
Парижде Гранадос шамамен екі жыл өткізіп, Шарль Берионың жанында оқыды. Берио дыбыспен нәзік жұмыс істеуді талап етті, Гранадостың кейінгі жылдары туше мен педальді қолдануға қызығуын осымен түсіндіреді. Берионың тағы бір ықпалы — импровизация: Гранадоста бұл қабілет бұрыннан бар еді, оның жетекшілігімен ол айтарлықтай күшейді, және импровизация өнер көрсетулерінде дерлік үнемі болатын.
Париж оның орындаушылық көзқарасын қалыптастырып, композиторлыққа бет бұруына түрткі болды. Мұнда Гранадос Барселонадан таныс Исаак Альбенисппен достығын нығайтты, Форе, Дебюсси, Равель және сол заманның басқа да көрнекті музыканттарымен танысты. Ол Эйфель мұнарасының салынып, ашылғанын өз көзімен көрді.
Көңіл көтеру де болды. Бір қонақүйде тұрған Виньеспен бірге Гранадос ерекше үш дөңгелекті велосипед жалға алып, қаланы ұзақ аралайтын. Ол суретке қызығып, балалық шағында Барселонада көрші болған суретші Франсеск Миральестің үйіне жиі барды. 1889 жылдың шілдесінде, өз шығармаларына париждік баспагерлердің қызығушылығын тудыруға бірнеше сәтсіз әрекет жасағаннан кейін, Гранадос Барселонаға оралды.
Оралған соң Гранадос пианист ретінде өнер көрсете бастады, ал 1890 жылы жергілікті театрлардың бірінде оның алғашқы жеке концерті өтті. Біраз уақыттан кейін ол композитор ретінде де өзін танытты: өнер көрсету бағдарламаларына өзінің «Испан билерін» қосты. Олар үлкен табысқа ие болып, басылып шықты және Гранадостың алғашқы жарияланған шығармалары болды. Бірінші дәптерді оның бұрынғы ұстазы Пухольдің баспасы шығарды.
1898 жылы Гранадостың алғашқы ірі шығармасы — «Мария дель Кармен» операсы пайда болды. Мадридте қойылғаннан кейін ол авторға бүкіл елге танымалдық әкелді: операны көрермендер, корольдік отбасы мүшелері және король Альфонс XIII-нің өзі шаттана қабылдады. Ол Валенсияда және Барселонада да қойылды, бірақ көп ұзамай репертуардан түсіп қалды, өйткені көпшілік классикалық еуропалық операларды артық көрді.
Ғасыр тоғысында Гранадос каталан мәдениетіне қызығып, жергілікті театрларға бірнеше шығарма жазды, бірақ олар Каталониядан тыс жерде дерлік орындалмады. 1900 жылы ол Барселонада Классикалық концерттер қоғамын құрды, онда кейде дирижер ретінде өнер көрсетті, ал бір жылдан кейін қоғам тарағанда музыка академиясын ашты — кейін ол оның есімімен аталды. Гранадос онда өмірінің соңына дейін жұмыс істеді; академия түлектерінің арасында Фрэнк Маршалл мен Алисия де Ларроча бар. Гранадос музыкалық оқытуға да көп көңіл бөліп, бірқатар педагогикалық еңбек жазды.
Гранадос концерттік мансабын тастамай, Жак Тибо, Камиль Сен-Санс және Пабло Казальспен бірге өнер көрсетті. Казальспен оны мықты достық байланыстырды, Гранадостың бірнеше шығармасы соған арналған. XX ғасырдың алғашқы жылдарында Гранадос бірнеше туындыны Вельте-Миньонға жазып алды.
1903 жылы Гранадос Томас Бретон Мадридтің Корольдік консерваториясында жариялаған байқауға қатысты: фортепианоға арналған үздік концерттік аллегроға 500 песета сыйлық тағайындалған еді. Гранадос Концерттік аллегроны, 46-опусты ұсынды, ал қазылар алқасы оны дерлік бірауыздан жеңімпаз деп таныды. Бұл жеңіс оған бүкіл елдің назарын аударды. 1907 жылға қарай оның есімі Испаниядан тыс жерде де белгілі болды: Габриэль Форе оны беделді композиторлық байқаудың қазылар алқасына шақырды.
Сол кезде Гранадос өзінің ең әйгілі шығармасы — «Гойескас» сюитасын жаза бастады. Шабыт көзі Мадридтегі Прадо мұражайында көрген Франсиско Гойя картиналары болды. Композитор фортепианоға арналған екі дәптер пьеса жазды: біріншісі 1911 жылы Барселонада, содан кейін Парижде орындалды, ал бүкіл цикл 1913 жылы Мадридте ойналды. Сюита орасан зор табысқа ие болды.
Табыс Гранадосты сол музыкалық материалдар негізінде опера жазуға итермеледі. Американдық пианист Эрнест Шеллингтің ұсынысымен сюжетті ол Фернандо Перикенің шығармасынан алды. Жұмыс 1913 жылы басталды, премьера 1914 жылы Парижде жоспарланды, бірақ оған Бірінші дүниежүзілік соғыс кедергі болды. Опера алғаш рет 1916 жылы 28 қаңтарда Нью-Йоркте орындалды. Кейбір сыншылар оны салқын қабылдап, сахналық драматизмнің жетіспеуін және оркестрлеудің әлсіздігін атап өтті.
Гранадос АҚШ-қа барған алғашқы испан композиторы болды, ал президент Томас Вудро Вильсон оны Ақ үйге шақырды, онда ол пианист ретінде өнер көрсетті. Нью-Йорктен кетер алдында ол Aeolian компаниясының «Duo-Art» жүйесіне арнап музыкалық валиктер жазды: бұл оның соңғы жазбалары, барлығы бүгінге дейін сақталған.
Нью-Йоркте Гранадос концертке шақыруға байланысты кідіріп, Испанияға бара жатқан кемеге үлгермеді. Ол Англияға баратын кемеге отырды, ал онда Францияға бет алған «Sussex» кемесіне ауысты. 1916 жылы 24 наурызда кеме Ла-Манш бұғазынан өтіп бара жатқанда неміс сүңгуір қайығының торпедалық шабуылына ұшырады. Гранадос әйелі Ампаромен бірге қаза тапты.
Гранадос III Карл орденімен және француздың Құрмет легионы орденімен марапатталған. Оның жеке қоры Каталония кітапханасында және Барселонаның Музыка мұражайында сақтаулы; онда Пабло Казальс, Энрике Фернандес Арбос, Жюль Массне және басқалардың хаттары бар.
Гранадостың музыкасы өз заманындағы еуропалық ағымдарға сүйенеді, бірақ испан және каталан халық музыкасының күшті әсерін көрсетеді. Фортепианоға арналған көптеген пьесалар халық билерінің рухында жазылған — кеңінен белгілі хотадан бастап, онша танымал емес васконгада мен парранда дейін. «Романтикалық көріністер», «Жастық әңгімелер», «Эскиздер» және «Часослов» циклдерінде Шуманның әсері үйлесімде де, пьесалардың бағдарламалылығында да байқалады.
Оның музыкасын үш стильге немесе кезеңге бөлуге болады. Біріншісі — романтикалық: оған «Escenas Románticas» және «Escenas Poéticas» жатады. Екіншісі — неғұрлым ұлттық, испандық: «Испан билері» мен «Испанның халық әндері негізіндегі алты пьеса». Үшіншісі — Гойя кезеңі: оған «Гойескас» фортепиано сюитасы, сол атты опера, дауыс пен фортепианоға арналған тонадильялар және басқа да шығармалар кіреді.
«Гойескас» сюитасы — Гранадостың ең әйгілі шығармасы, әрі оның әртүрлі еңбектерінде қолданған тәсілдерін біріктіру әрекеті. Ол екі дәптердегі алты пьесадан тұрады және «Los majos enamorados» деген кіші атауы бар. Бірінші дәптерге «Los requiebros», «Coloquio en la reja», «El fandango de candil» және «Quejas o La maja y el ruiseñor» кірді, екіншісіне — «El amor y la muerte» және «Epílogo (Serenata del espectro)». «El pelele» пьесасы сюитаның құрамында жарияланбады, бірақ концертте оны әдетте жетінші, соңғы пьеса ретінде ойнайды.
Бұл пьесалардың қызықты ерекшелігі — Доменико Скарлатти рухындағы көптеген мелизмдер. Гранадос оларда нағыз халық әуендерін де, өзі шығарған еліктемелерін де пайдаланады. Кейбір пьесалар гитара тәсілдеріне ұқсап естіледі, сондықтан олар гитараға арналған көшірмелерде танымал болды; Гранадостың басқа да көптеген фортепиано шығармалары, соның ішінде «Dedicatoria» және «Danza No. 5», гитараға көшірілген.
Гранадос шығармашылығында музыкалық театр маңызды орын алады: осы жанрдағы он бір еңбектің төрті нағыз опера деп саналады, қалғандарында кең сөйлеу үзінділері бар және олар сарсуэлаға немесе қарапайым театр қойылымдарына жақынырақ. Ол сондай-ақ камералық музыка (фортепиано квинтеті, фортепиано трио, скрипка мен фортепианоға арналған пьесалар), әндер және Дантенің «Құдіретті комедиясы» бойынша оркестрлік симфониялық поэма жазды. Көптеген шығармалар оның қайтыс болғанынан кейін көп жыл өткен соң табылып, орындалды, ал кейбір ойларын жүзеге асыруға үлгермеді; кейбір қолжазбалар жоғалған.
Гранадосты тануды «Испан билерінен», 37-опустан бастаған ыңғайлы: бұл төрт дәптердегі он екі пьеса. Сайтта «Danzas Españolas No. 2, Oriental» (Op. 37) бар — орта деңгей; бұл пьеса циклдің бірінші дәптеріне кіреді. Гранадос Мануэль де Фалья мен Пабло Казальсқа ықпал етті, ал оның шәкірттерінің арасында композитор Роза Гарсия Аскот болды.