1842–1900 · Ұлыбритания · Романтизм
Артур Салливан (1842–1900) — британ композиторы, органист, дирижёр және педагог, туған жері Лондон. Оған ең үлкен даңқты Уильям Гилбертпен бірге жазған оперетталары әкелді: «Ұлы мәртебелі кемесі «Пинафор»», «Пензанс қарақшылары», «Микадо». Сайтта дауыс пен фортепианоға арналған «The Long Day Closes» әні бар.
1842 жылы 13 мамырда Лондондағы Ламбетте Артур Сеймур Салливан дүниеге келді. Әкесі Томас Ирландияда туып, Лондонның Челси ауданында өсті; ол әскери оркестрдің капельмейстері, кларнетші және мұғалім болды. Шешесі Мэри Клементина, қыз кезіндегі тегі Колен, ирланд-итальян тегінен шыққан, бірақ Англияда туған. Артурдан басқа отбасында үлкен ағасы Фредерик өсті. 1845 жылы Салливандар Сандхерстке көшті: 1857 жылға дейін Томас онда Корольдік әскери колледждің капельмейстері болды және жеке музыка сабақтарын беріп қосымша табыс тапты. Артур колледждің сыныптарында жиі болып, алдымен бір үрмелі аспапты, кейін екіншісін, сосын фортепианоны үйренді.
Сегіз жасында-ақ Артур «Вавилон өзендерінің суларында» гимнін жазды. Әкесі музыкант мансабының сенімсіз екенін білді, сондықтан алдымен ұлын музыкадан бездірмек болды, содан кейін Бейсуотердегі жеке мектепке жіберді. Бірақ 1854 жылы Артур әкесін көндіріп, Корольдік капелланың органисі Джордж Смартқа тыңдалымға баруға рұқсат алды: ол Смартқа фортепиано сүйемелдеуімен ән салды, сынақтан өтті және бірден капелла тәрбиеленушісі, хор жетекшісі Томас Хелмордың шәкірті болды. Көп ұзамай Салливан солист болды, ал 1856 жылға қарай «бірінші бала» атанды. Хелмор оның талантын қолдады: 1855 жылы ол «О, Израиль» шығармасының жариялануын ұйымдастырды, бұл оның алғашқы жарияланған шығармасы болды.
1856 жылы он төрт жастағы Салливан Корольдік музыка академиясының жас композиторлар конкурсына өтінім беріп, 24 қатысушының арасынан Мендельсон стипендиясының алғашқы иегері болды. Академияда ол Джон Госстан оқыды, ал фортепианода ойнауды академия ректоры Уильям Стерндейл Беннетт пен Артур О’Лириден үйренді; Корольдік капеллада да ән айтуын жалғастырды. Стипендия келесі жылға ұзартылды, ал 1858 жылы үшінші жылға ұзартылып, енді Салливанды Лейпциг консерваториясына жіберді.
Салливан Германияда үш жыл тұрды, бірақ стипендия тек бір жылға ұзартылған еді: соңғы жылы оған әкесі жинап берген ақша мен оқу ақысын кейінге қалдырған консерватория көмектесті. Ол композицияны Юлиус Ритц пен Карл Райнекеден, контрапунктты Мориц Гауптман мен Эрнст Рихтерден, фортепианоны Луи Плайди мен Игнац Мошелестен үйренді. Оның Лейпцигте жазған ішекті квартеті консерватория концертінде орындалды, және Луи Шпор авторды жеке өзі құттықтады. 1861 жылғы дипломдық жұмысы Шекспирдің «Дауыл» пьесасына жазылған музыка болды; 1862 жылы Хрусталь сарайында оның қайта өңделген нұсқасы орындалып, сенсация туғызды. Содан бері Салливанның Англияның ең болашағы зор жас композиторы деген абыройы қалыптаса бастады.
Шығармалары табыс әкелмеді дерлік, сондықтан 1861–1872 жылдары Салливан Лондонның екі шіркеуінде органист болып қызмет етті, сонымен қатар сабақ берді, бірақ бұл жұмысты жек көрді. 1863 жылы Уэльс ханзадасының үйлену тойына арнап ол марш жазды, ол той күні бірнеше рет орындалды. Көп ұзамай композиторды ханзадаға таныстырды, екеуінің арасында жылы достық орнады.
Сол 1863 жылы Салливан Парижге алғаш рет барып, Полина Виардо және Джоаккино Россинимен танысты. Россини Салливанның шабытты талантына қызығып, оған ойнап көрсетті және, әсіресе драмалық музыка жөнінде, құнды кеңестер берді. Лондонға оралған соң, Глюктің Виардо ерекше шебер айтқан «Орфей және Эвридика» операсынан және Россинидің ұлы болашақ болжағанынан әсер алған ол бар уақытын музыка жазуға арнауға шешім қабылдады: педагогикалық жұмыс, ерекше жағдайларды қоспағанда, оған композициямен үйлеспейтін секілді көрінді.
1864 жылы Салливан Ковент-Гарден үшін «Сиқырланған арал» балетін және Бирмингем фестивалі үшін «Кенилворттағы маскарад» кантатасын, ал 1866 жылы «Кокс пен Бокс» күлкілі операсын жазды, оны Иллюстрациялар галереясында 264 рет ойнады. 1867 жылдың күзінде ол Джордж Гроувпен бірге Шубертің ұмытылған қолжазбаларын іздеп Венаға барды: олар жеті симфония, «Розамунда» музыкасын және көп нәрсе тапты, және Шубертке қызығушылық едәуір артты. 1868 жылы Салливан бірқатар көпдауысты әндер жазды, олардың ішіндегі ең танымалы — «The Long Day Closes».
1870 жылы композитор Фредерик Клей Салливанды Уильям Гилбертпен «Баяғыда!» спектаклінің репетициясында таныстырды. 1871 жылдың соңында импресарио Джон Холлингсхед оларға Гайети театры үшін «Феспис» бурлеск-күлкілі операсын тапсырды; ол Рождестводан 1872 жылғы Пасхаға дейін жүрді, содан кейін авторлардың жолдары біраз уақытқа ажырасты.
1875 жылы Роялти театрының басшысы Ричард Д’Ойли Картқа Оффенбахтың «Перикола» опереттасымен бірге ойналатын қысқа шығарма керек болды. Ол Гилберт бір кезде ұсынған либреттоны есіне алды, осылайша бір актілі драмалық кантата «Алқабилер соты» пайда болды. Судьяның рөлін композитордың ағасы Фредерик Салливан орындады. Кантата күтпеген жерден хитке айналды, сыншылардың мақтауына ие болды және бірнеше маусым бойы 300-ден астам рет көрсетілді. Келесі 15 жыл Гилберт Салливанның жалғыз опералық серіктесі болып қалды: олар бірге тағы 12 опера жазды. Келесі бірлескен жұмыс «Сиқыршы» (1877) күлкілі операсы болды, ол бір маусымда 178 рет көрсетілді.
Салливан 80-нен астам танымал ән мен салондық баллада жазды, көбінесе 1870 жылдардың соңына дейін. Ең танымалы — Аделаида Энн Проктердің «A Lost Chord» өлеңіне жазылған «Жоғалған аккорд»: ол оны ауру ағасының төсегінің жанында жазды, ән 1877 жылы 13 қаңтарда күні қойылған, ал бес күннен кейін Фредерик қайтыс болды. Танымал әндердің ноталары жақсы сатылып, композитор табысының маңызды бөлігі болды.
1878 жылы «Ұлы мәртебелі кемесі «Пинафор»» жазылды: 1878–1880 жылдары оны 571 рет ойнады, ол әлемдегі музыкалық театрдың ең танымал шығармаларының біріне айналды. Одан кейін «Пензанс қарақшылары» (1879) келді — тағы бір халықаралық жетістік: алғашқы орындау Нью-Йоркте өтіп, содан кейін операны Лондонда 363 рет көрсетті.
1881 жылдың сәуірінде Д’Ойли Карт «Пейшенс» операсын қойды. Алдымен ол Лондондағы Опера-Комик театрында жүрді, содан кейін Гилберт пен Салливанның бұрынғы операларының табысына салынған жаңа Савой театрына көшті. Олардың одан кейінгі барлық опералары алғаш рет дәл сонда қойылып, «савой опералары» аталды. «Иоланта» (1882) жаңа театрдың алғашқы премьерасы болды. Савойға жазу композиторға едәуір табыс әкелді, бірақ Гилбертпен және Картпен серіктестік оған жалықтырарлық және тынымсыз қайталанатын болып жиі көрінді.
«Иолантадан» кейін Салливан ынтымақтастықтан бас тартпақ болды, бірақ 1882 жылдың қарашасында оның брокері банкротқа ұшырап, композитор елеулі шығынға ұшырады. Ол істі түзетудің ең жақсы жолы — Савой үшін опера жазуды жалғастыру деп шешті және 1883 жылдың ақпанында Гилбертпен бірге Картпен бес жылдық келісімге қол қойды: оның бойынша авторлар алты ай бұрын ескерту жасалған соң жаңа опера жазуға міндеттенді. 1883 жылы 22 мамырда королева Виктория Салливанды рыцарьлыққа көтерді. Музыкалық элита мен көптеген сыншылар рыцарьға оратория немесе үлкен операдан төмен түсу жараспайды деп санады, ал келісіммен байланған Салливан өзін қақпанда ұстағандай сезінді.
«Ида ханшайымы» (1884) бұрынғы опералардан айтарлықтай қысқа болды. 1884 жылы театр кассасы құлдыраған кезде Карт келісім бойынша алты ай ішінде жаңа опера жазуды талап етті. Салливан бұрынғыларға ұқсас тағы бір шығарма жаза алмайтынын айтып, Гилберттен жаңа сюжет сұрады. Гилберт 8 мамырда ұсынған сюжет табиғаттан тыс нәрсемен байланыспаған еді және композиторды тығырықтан шығарды: осылай «Микадо» (1885) пайда болды, ол 672 рет көрсетіліп, қойылым саны бойынша сол кездегі музыкалық театр шығармалары арасында екінші орын алды. Дуэттің соңғы үлкен жетістігі «Гондольерлер» (1889) болды.
1890 жылдың сәуірінде Гилберт пен Карттың қарым-қатынасы күрт нашарлады: Гилберт Карттың шоттарын зерттеп, қойылымдарға шамадан тыс шығындарға және Савой театры фойесіне арналған қымбат кілемге қарсы болды. Салливан өзінің болашақ үлкен операсы үшін жаңа театр салып жатқан Картты жақтады. Гилберт Картты да, Салливанды да сотқа берді және енді Савой үшін ешқашан жазбауға ант етті. Осылайша серіктестік аяқталды. 1890 жылдың қыркүйегінде Салливан Гилбертке осы оқиғадан өзін нашар сезінетінін жазды.
Салливанның жалғыз үлкен операсы — Вальтер Скотт романы бойынша «Айвенго» — 1891 жылы 31 қаңтарда Карттың жаңа театрын, Ағылшын операсының Корольдік театрын ашып, қатарынан 155 рет көрсетілді. Салливан оны келісімшартта көрсетілген мерзімнен кеш аяқтады және Картқа 3000 фунт айыппұл төлеуге міндетті болды. Операны 1894–1895 жылдардағы гастрольдерде де ойнады, содан кейін ұзақ уақытқа ұмытылды.
Содан кейін Салливан басқа авторластар іздеді: Сидни Грандидің либреттосына «Хэддон Холл» (1892) пайда болды — Гилбертпен жазылғандарға қарағанда салмақтырақ және романтикалырақ опера; оны 204 рет көрсетті. Баспагер Том Чеппелдің көмегімен Гилберт пен Салливан табыстырылды, және «Шектеулі жауапкершілікті Утопия» (1893) 245 рет көрсетіліп, сәнді қойылымның шығынын әрең жапты. Тағы бір бірлескен опера «Ұлы герцог» (1896) сәтсіз болды, содан бері Салливан Гилбертпен ешқашан жұмыс істемеді, дегенмен олардың алғашқы опералары Савойда сәтті қайта қойылып тұрды.
1897 жылдың мамырында Альгамбра театрында патшайым Викторияның бриллиант мерейтойына арналған «Виктория және көңілді Англия» балеті көрсетілді: оны алты ай ойнады, бұл үлкен жетістік болып саналды. Артур Уинг Пинеро мен Коминс Карр либреттосына жазылған «Сұлулық тасы» (1898) күлкілі операсы сәтсіз болды: музыка Савой көрермендеріне тым салмақты болып шықты, сыншылар операны айыптады, ол небәрі жеті апта көрсетілді.
Артур Салливан 1900 жылы 22 қарашада өзі туған қала Лондонда қайтыс болды. Өлім себебі жүрек жеткіліксіздігі болды. Ол Әулие Павел соборында жерленді. Тірі кезінде Салливан рыцарь атағын (1883), Құрмет легионы орденінің кавалері атағын (1878) және Корольдік Виктория орденінің мүшесі атағын (1897) алды.
Салливан 23 опера мен оперетта, 12 ірі оркестрлік шығарма, хор мен оркестрге арналған 10 шығарма, жеті драмалық қойылымға музыка, екі балет және бір вокалдық цикл қалдырды. Оларға 72 гимн, шіркеу музыкасы, әндер, салондық романстар мен баллады, фортепиано пьесалары және камералық ансамбльдер қосылады. Ең танымалы — Уильям Гилбертпен бірге жазылған ауызекі диалогты 14 оперетта, олардың ішінде «Ұлы мәртебелі кемесі «Пинафор»», «Пензанс қарақшылары», «Иоланта» және «Микадо». Басқа жанрлардағы шығармалардан «Алға, Мәсіхтің жауынгерлері» гимні мен «Жоғалған аккорд» әні аталады.
Салливанның кейбір салмақты шығармалары тірі кезінде табысты болды, бірақ олардың басым бөлігі бүгін ұмытылған, ал оперетталары ағылшын тілді елдерде әлі де қойылады. Оркестрлік жұмыстардың қатарында — «Ирландиялық» симфония және оркестрмен виолончельге арналған концерт (1866), «Мармион» (1867) және «In Memoriam» увертюралары, сондай-ақ оның оркестрлік шығармаларының ішіндегі ең ұзыны di Ballo увертюрасы (1870). «Алтын аңыз» кантатасы (1886) композитордың тірі кезінде жүздеген рет орындалды, ал оның алғашқы жазбасы тек 2001 жылы пайда болды. «Гвардия йомендері» (1888) — үлкен опера емес, бірақ Салливанның сол кездегі ең амбициялы театр шығармасы; оның жалғыз үлкен операсы — «Айвенго» (1891). Оның шығармаларының қатарында Шекспир пьесаларына жазылған музыка бар: «Дауыл», «Венециялық көпес» және «Макбет» (1888).
Салливанның мұрасында 80-нен астам танымал ән мен салондық баллада бар, көбінесе 1870 жылдардың соңына дейін жазылған; олардың ноталары жақсы сатылып, табысының маңызды бөлігі болды. Алғашқы танымал әні — «Лютнасы бар Орфей» (1866), ең атақтысы — «Жоғалған аккорд» (1877). Композитордың жалғыз вокалдық циклі — Альфред Теннисонның сөзіне жазылған «Терезе» (1871). Ал 1868 жылғы көпдауысты әндердің ішіндегі ең танымалы — «The Long Day Closes».
Оның ноталарынан сайтта бір басылым бар — дауыс пен фортепианоға арналған «The Long Day Closes», күрделілік деңгейі «Орташа+». Оның 1868 жылғы көпдауысты әндерінің ішіндегі ең танымалы да осылай аталады. Салливанның мұрасындағы фортепиано музыкасымен және камералық ансамбльдермен сайтта әзірге танысу мүмкін емес.