1888–1914 · Ресей · Классицизм
Алексей Станчинский (1888–1914) — орыс композиторы және пианисі, Мәскеу консерваториясында Константин Игумнов пен Сергей Танеевте білім алған. Оның фортепиано пьесаларында қиял тапқырлығы мен өзіндік көпдауысты тіл сезіледі. Орындаушы үшін ол көп онжылдықтар бойы дерлік беймәлім болып қалған, тек кейінірек тыңдарманға шынымен жеткен музыканың авторы ретінде қызықты.
Алексей Станчинский 1888 жылы 21 наурызда Владимир облысындағы шағын Оболсуново селосында дүниеге келген; әкесі, инженер-химик, бояу фабрикасында жұмыс істеген және фабрика инспекторы ретінде жиі жаңа қызметке ауыстырылған, сол себепті Алексейдің балалық шағы Владимир, Тверь, Псков, Ревель сияқты көне қалалар арасында көшіп-қону үстінде өтті.
Отбасында музыкаға алдымен оны емес, үлкен қарындасы Лидияны үйрете бастаған; үйде тағы бір бала — кейін кеңестік экология мектебінің негізін қалаушылардың бірі болған ағасы Владимир болған. Алексейдің дарыны өте ерте көрінді: бес-алты жасында-ақ ол фортепианоның алдында сағаттап отырып, музыка жазуға талпынды, ал ересектер оның бойындағы ерекше сезімталдықты балалық шағынан-ақ байқаған.
1899 жылы әкесі Смоленск губерниясындағы Логачёво мүлкін сатып алды, ол Михаил Глинка дүниеге келген және бұрын оның қарындасына тиесілі болған Новоспасское мүлкінен екі шақырым жерде орналасқан. Станчинский өз шығармаларының көпшілігін дәл осы Логачёвода жазған.
Отбасы Логачёвода тұрған кезде Алексей уақыт-уақыт Мәскеуге барып, Иосиф Левин мен Константин Эйгесте фортепианодан жеке сабақ алып жүрді. Музыка теориясы мен композицияны оған алдымен Александр Гречанинов үйретті, ал екі жылдан соң, 1905 жылы, оны Сергей Танеевке көрсетуге апарды. Танеев жігіттің дарынын байқап, гармония мен композициядан өз оқушысы Николай Жиляевте сабақ жалғастыруды кеңес берді.
Станчинский Смоленск гимназиясын 1907 жылдың көктемінде бітірді; сол кезде оны Мәскеу консерваториясына, Константин Игумновтың фортепиано класына қабылдады. Композиция мен аспаптауды ол Жиляевтің жетекшілігімен меңгеруін жалғастырды, ал контрапункт пен музыкалық формаларды өзінің ең қабілетті оқушыларынан ақы алмайтын Танеевте оқыды.
Денсаулығына байланысты Станчинский қалада тұрақты тұра алмады, сондықтан көбіне сабаққа жай ғана Мәскеуге соғып тұрды, ал кейде бара алмаған кездерінде Танеевпен хат арқылы хабарласумен шектелді — ХХ ғасырдың басы үшін музыкадан сабақ алудың сирек тәсілі еді.
Сабақтарда Станчинский өз шығармаларына қатаң қарап, олардың бір бөлігін жойып жіберіп отырды; бүгінге жеткен мұрасының біршамасы Жиляев пен Танеевтің арқасында сақталған — олар жазғанын өртеуге бірнеше рет жол бермеген.
Логачёводағы тыныш өмір 1910 жылдың қаңтарында, Станчинскийдің әкесі дүниеден өткенде, үзілді. Көп ұзамай Алексей өзі ғашық болған, мүлік басқарушысының қызы Елена Бай одан бала күтіп жүргенін білді; шешесі мен қарындасы бұл теңсіз одаққа жол бермеді, сондықтан Еленаға Логачёводан кетуге тура келді.
Осы соққылардан Станчинскийдің денсаулығы қатты зардап шекті: сол жылдың жазында ол ауыр ауруға шалдығып, бірнеше ай жүйке аурулары емханасында болды, содан кейін біраз уақыт консерваториядан қол үзді.
1910 жылдың аяғында Станчинский музыка жазуға қайта оралды, содан кейін Танеев пен Жиляевте сабақтарын қайта жалғастырды.
Ауруынан кейін жұмысына қайта оралған Станчинский, басқалармен қатар, халық әндерінен өз жинағын құрастырумен айналысты.
1914 жылдың наурызында Мәскеу консерваториясының сахнасында жас пианистер концерті өтті, онда ол өз пьесаларынан тұратын толық бағдарламамен ойнады. Сын оны ең талантты және өзгеше композитор деп атады, Мәскеу музыканттары оны жаңа көтерілген жұлдыз ретінде айтып жүрді, ал оның пьесалары тез танымал болды. Бұл Станчинскийдің өмірінде өз шығармаларынан берген жалғыз ғана концерті болды.
Концерттен кейін Станчинский онда орындалған пьесаларын композитор Николай Метнерге берді және жазда оның қасында болып, музыка туралы сұхбаттасуды жоспарлады, бірақ бұл кездесу жүзеге аспады.
Соңғы бірнеше жылын ол бұрынғы композиторларды еліктеуден бойын алыстата отырып, өзінің толықтай дербес музыкалық тілін дамытуға арнады.
1914 жылдың жазында Станчинский төрт жасар ұлы Андрейді алғаш рет көрді және оған жүрегі жылып үлгерді; оның ойында Елена мен ұлымен бірге өмір сүру жоспарлары, тағы — консерваторияға қайта оралып, музыка жазуды жалғастыру ойы пісіп жетілді.
Алексей 1914 жылы 22 қыркүйекте Еленаға келуге тиіс болды, бірақ шешесі бұл кездесуге қарсы болды және оны жібергісі келмеді; дегенмен ол түнде үйден шығып кетті. Келесі күні оны өзен жағасынан, Логачёводан он бес шақырым жерден, су киіммен өлі тапты; шешесінің айтуынша, оқиға орнына келген фельдшер өлімнің себебі жүрек параличі деп анықтады. Бәлкім, Станчинскийге өзенді кешіп өтуге тура келген — қыркүйек түні суық болған, ал оның жүрегі бұрыннан да осал еді.
Станчинскийді соңғы сапарға 1914 жылдың 29 қыркүйегінде шығарып салды: оны Новоспасскоеде, Құдай Преображение шіркеуінің жанындағы зиратқа жерледі. Шіркеу метрикалық кітабы қайтыс болған күні ретінде 1914 жылдың 6 қазанын (ескі стиль бойынша 23 қыркүйек) көрсетеді.
Станчинскийдің тірі кезінде оның небары төрт «Эскизі» басылып шықты, тағы сегізі — 1917 жылға дейін. Қалған шығармаларды 1920-жылдары аз тиражбен басуға дайындауды Николай Жиляев қолға алды. Бірақ 1937 жылдың аяғында Жиляев Тухачевский маршалдың ісі бойынша тұтқынға алынып, көп ұзамай атылды, содан кейін титулдық бетінде оның есімі тұрған басылымдарды тарату мүмкін болмай қалды. Станчинский музыкасы 1960-жылдарға дейін, дерлік ширек ғасыр бойы, аз танымал болып қалды, ал Ирина Лопатина дайындаған оның фортепианоға арналған шығармаларының толық жинағы тек 1990 жылы жарық көрді. Орыс музыкасы оның қайтыс болуымен үлкен жоғалтуға ұшырады деп есептеледі.
Станчинскийдің фортепианоға арналған шығармашылығы замандастары арасында тікелей ұқсастығы жоқ құбылыс. Оның табиғаты жарқын әуендік тілі барокко мен романтизмге де, орыс халық материалына да тең дәрежеде байланысты; оған көне орыс және шіркеу музыкасына жақын ерекше әуенділік тән.
Қиял тапқырлығы мен контрапункт тәсілдерін меңгеруі Станчинскийді ХХ ғасырдың полифониялық стиліне жол ашқан композиторлардың қатарына қосуға мүмкіндік береді. Өз ізденістерінде ол кейінірек Стравинский мен Прокофьевте, Шостакович пен Бартокта, Хиндемит гармониясында, жаңа диатоника мен неофольклорлық ағымдарда көрінетін сипаттарды көп жағынан болжап кеткен. Дәл сол сияқты ол фортепиано музыкасына жаңа жанрлар — эскиз бен прелюдия-канонды — енгізген.
Станчинскийдің ерте кезең шығармаларында бөтен үндер байқалады: ми-бемоль минор сонатасында (1906) басты партия Скрябинмен, ал қосалқы партия Григтің «Лирикалық пьесаларымен» үндеседі, басқа пьесаларында халық музыкасынан келген гармониялар Мусоргскийге жақын. 1907 жылғы прелюдиялар гармониялық палитраның кеңейіп, полифонияның тапқырлана түскенін көрсетеді, ал 1908 жылдан кейінгі шығармаларында күрделі симметриясыз өлшемдер мен үнемдірек фразалау пайда болады. Хроматикалық дауыс жүргізуден бас тартқан Станчинский диатоникалық, сегіз дауысты және тұтас тонды дыбыс қатарларын орыс халық саздарымен ұштастырып, тональдігі анық емес пьесалар құрады — бұл 1910-жылдардың соңында Игорь Стравинский де істеген тәсіл; соңғы бірнеше шығармасында ол полифонияны жетілдіре меңгерген.
Станчинский ең алдымен жеке фортепианоға арналған пьесалардың авторы ретінде танымал, бірақ оның шығармалары арасында фортепиано, скрипка және виолончельге арналған трио, сондай-ақ Роберт Бёрнс өлеңдеріне жазылған «Он шотланд әні» циклы да бар — бұл оның шеңберіндегі орыс композиторы үшін бір аспаптан шығудың сирек мысалы.
Dana-piano.kz сайтында Станчинскийдің жеке фортепианоға арналған бір пьесасы — «Лидий ладындағы прелюдия» (Prelude in Lydian Mode) — «ортадан жоғары» деңгейде жарияланған. Таңдалған лад композитордың ладтық, әрдайым бір мағыналы тональды болмайтын құрылымдарға деген бейімін жақсы көрсетеді, және оның музыкасымен аспапта танысуды дәл осы пьесадан бастау қолайлы.